سوَلئیمان اوغلو

 

I

دیل یولوندا : دﯙشونمه اوُغروندا

(مودئرن دیل آنلاییشی اﯙزه رینه توپلو بیر باخیش)

 

"ارده مین باشی تیل" (دیل ارده مین باشیدیر) کاشغرلی ماحمود

 

دیلیمیزی توُتساقدان قوُتارماغا ایگیتجه سینه چالیشان

سئوگیلی توُتساق یازار - قوشوقچو- قازئته جیلریمیزه سوُنولور

 

آچیقلاما :

ایکی بؤلوجوکدن اولوشان بوُ اینجه له مه نین ایلکی "دیل" ایله "فلسفه"؛ داها دوغروسو دیل ایله "دﯙشونمه" (تفکر) آراسیندا بوُلونان ایلیشکیلره آیریلمیشدیر. ایکینجی بؤلوجوکده ایسه؛ قیسا بیر بیچیمده دیلیمیزین دﯙشونسل سورونسال دوُرومو قونو ائدیلمیشدیر. الشدیرل؛ آیریجا گرچکچی بیر یؤنتمه دایانیلاراق یؤوﯙشه (قلمه) آلینان بوُ یازینین الشدیریلرله اولغون بیر بیچیم آلاجاغینا ایناندیغیم ایچین؛ بوَتون دیلداشلاریمدان بوُرادا اؤنه سوَرولن ساولاری اله آلیب - الشدیرمه لرینی دیله ییرم. اوُنوتمایالیم : «کؤتو بیر الشدیری بیله (حتا)  یول گؤستریجی اولابیلیر».

 

گیریش :   

اؤته دن- بری "بیلیم" آنلامیندا دا قوُللانیلمیش "فلسفه"؛ بوَتون "بیلیملرین بیلیمی" آیریجا آناسی ساییلیر. بیلیمین فلسفه سوَزگه جیندن گئچرک؛ بیلیم اولاجاغینی اؤنه سوَرن چوق ساییدا فلسفه جی واردیر. فلسفه آدلانان "ائتکین لیک" (فعالیت)؛ یؤنتملی (مئتودیک)  بیر "اوُس یوَروتمه" (1) "قانیتلاما"، "سوروشدورما" اۆلکوسو آردینجا قوشماقدادیر دوُرماقسیزین. باشلیجا بیر سورو سورما ایله "آنلاما"یا (2) دایانان فلسفه؛ دﯙشونسل (فیکری) اوُسسال (عقلی)  بیر ائتکین لیک گیبی نه اﯙزه رینه قوُرولموشدور؟ دییه اولدوقجا چوق یانلی بیر سورو دیکیلیر اؤنوموزه. فلسفه "سؤزسل بیر ائتکین لیک" اولاراق؛ دیل اﯙزه رینه قوُرولور، سؤزجوکلرله یاپیلیر دییه یانیتلایا بیلیریز.

 

دیل تانیملاری اﯙزه رینه قیسا بیر آچیقلاما:

دیله گلینجه؛ کیمی دیل بیلیمجیلرجه «تانسیق (معجزه) اولاراق» آدلانیلان دیل (Walter porzig توَرکچه یه "دیل دئنن موُجیزه" آدی آلتیندا چئویریلمیشدیر) گئنل اولاراق : "بیر توپلومون؛ بیر اوُلوسون سؤزسل آنلاتیم (ایفاده) دیزگه سی اولاراق دﯙشونجه یی ده سسلر آراجیلیغیلا آچیقلاما یئتیسی" گیبی تانیملانمیشدیر. بوُنونلا بیرلیکده "ایم (ایشاره)لرله ایلگیلی توپلومسال دیزگه؛ دوُیغولارین، دﯙشونجه لرین آچیقلانابیلمه سی ایچین سؤزله، یازییلا اورتایا قویولان آنلاتیم دیزگه سی اولاراق، آیریجا کیشی اوغوللاری نین آراسیندا ایله تیشیمی ده ساغلاماقدادیر"، دییه بیر تانیمی (تعریفی) دا بوُرایا اکله مک گرکیر.

بیلیندیگی اﯙزه ره سایی سیز؛ آیری- آیری دیل(لر) بوُلوندوغوندان دولایی، سایی سیز، چئشیتلی دﯙشونجه بیچیملری ایله ائورن گؤروشلری ده بوُلونماقدادیر. کیمی (بعضی) دیل بیلیمجیلره گؤره : « دیل دئدیگیمیزده؛ ایلک باشدا اوُسدئیی (منطق/ لوژیک) نین قوُراللارینا سیقی - سیقی باغلی بیر ائتکین لیک گؤزاؤنونه سریلیر. باشقا بیر دئییشله؛ توَم دیللرین کندی- اؤزلرینه اؤزگو (خاص) بیر اوُسدئییسی بوُلونماقدادیر. دیل بیلگیسی (گرامئر) ده بوُ اوُسدئیی نین آچیلیمیندان باشقا بیر نسنه دئگیلدیر. توَم دیللر کندی آییریجی اؤزللیکلرینی اورتایا قویوب- گلیشدیریرکن اوُسدئیی قوُراللارینا یاسلانیرلار. یازار ائمیل زولا : « دیل؛ بیر اوُسدئیی دیر» دئردی. اﯙنلو آلمان دﯙشونورو کارل مارکس دا: «دیل اوُیغولاما (تطبیق/ application)یلا ایلگیلی بیلینچ دیر» (دﯙشونسل اولانی قیلغیسال آلاندا گرچکلشدیرمک دیر). بوُنونلا بیرلیکده دیل بیلینچ له یاشیتدیر (بیلینچ دنلی اسکیدیر). باشقا کیشی اوغوللارییلا ایلیشکیلردن دوغموش اولدوغو ایچین توپلومسال بیر اﯙره تیمدیر ده، دییه آرتیریر کارل مارکس.

مودئرن دیل بیلیم-ین قوُروجوسو فردیناند دؤ سوسوَر ایسه؛ دیلین اؤزوت بیلیمسل (پسیکولوژیک) یانینا  داها چوق آغیرلیق وئره رک :« دیل توَمویله اؤزوت بیلیمسل دیر. اؤزدکسل؛ اوُسدئییسل دیشلامالار بیله». آیریجا سوسوَر ایچین دیلین بیر توپلومسال؛ بیر ده بیره یسل (فردی) یانی بوُلونماقدادیر. بیرینی؛ اوبیری اولمادان آنلایاماییز. دیلین توپلومسال یانی langue (دیل) ایله بیره یسل یان اولان parole (سؤز) آراسیندا اولدوقجا اؤنملی بیر آییریم (فرق) اولدوغونو ایلک کئز اولاراق ایرلی سورموشدور. "لانگ" (گنل اولاراق دیل) بوُ آنلامدا او دیلی قونوشانلارین بیر- بیرییله ایله تیشیم (ارتباط) قوُرا بیلمه لرینی ساغلایان، اولاناقلی قیلان "اوُزلاشیلار دیزگه سی"نه ایلیشکین بیلگیدیر... بیر "بیچیم" اولان "لانگ"؛ سوَرکلی بیر اوُزلاشمالار دیزگه سی اﯙزه رینه قوُرولو اولدوغوندان دولایی، ایلکه جه سوَرکلی توَم دوُروملاردا توپلومسالدیر. اؤته یاندان "پارول"ون (اؤزل - کبشیسل اولاراق دیل = سؤز) گؤرونوملری - اوُزلاشیملار دیزگه سی نین قوُللانیملاری- سؤزگلیمی قونوشمادا چیقاریلان سسلر؛ یازیلی هؤروتلر، قونوشما ائدیملری بیره یسل (فردی)دیر.

 

دیل فلسفه سی آچیسیندان دیل ایله فلسفه ایلیشکیلری:

قونویا گیرمه دن اؤنجه ویتگئنشتاین-ین اورتایا آتدیغی؛ گونوموزده فلسفه یاپماق ایچین ده بیر قیلاووز ایلکه اولاراق دگرلندیریلدیگی اولدوقجا اؤنملی بیر سورونو گؤزاؤنونه آلماق گرکیر : « سورون (پروبلئم)لار یئنی بیلگیلر وئره جک دئگیل؛ داها اؤنجه دن بیلدیکلریمیزی دﯙزه نه قویاراق چؤزولورلر. فلسفه "آنلاما یئتی"میزین (3) دیل یولویلا بوَیوَله نمه سینه (مسحور اولونماسینا) قارشی وئریلن بیر ساواشدیر». نیته کیم گوَنده لیک دیلین آنلام داغارجیغی ایله اورتاق گؤرو (حدس)نون ساییلتی (تخمین)لاری نین اوُزلاشیم (کونسانسوَس/ قارشیلیقلی ریضا-یت)لا بلیرله نمیش قوُراللاری چیگنه ندیگینده (چیگنه ندیگی واخت)، دئمک (ویتگئنشتاین-ین دئییشی ایله) : « فلسفه سورونلاری دوغونجا؛ دیل بوشوغا  (تعطیله) چیقار». بؤیله سی بیر "دیل بوشوغو" (دیل تعطیلی) اورتادا یانلیش بیر نسنه لر(شئیلر) اولدوغونو، دیلین قوُراللاری نین یانلیش قوُللانیلدیغینی، بوُ یانلیش قوُللانیم (تصرف :سؤزجوکلرین ان یایغین بیچیملرییله قوُللانیلماسی)لاردان بیر تاقیم ساچما (آبسوَرد/ عبث) سونوچلارا واریلدیغینی گؤستریر. بوُ آچیدان باقیلدیغیندا؛ فلسفه سورونلاری دئییلن سورونلار؛ داها دوغروسو «آنلام؛ قوُللانیم دیر» (4) ایلکه سینین هئچه ساییلماسیندان دوغموش سورونلاردان باشقا بیر نسنه دئگیلدیر (5).

ویتگئنشاین-ین بوُ اولدوقجا اؤنملی ایلکه سل اوُیاری سینی گؤزدن قاچیرماماق قوشولویلا؛ باشلیجا بیر سورو اؤنوموزه سریلیر: دیل ایله دﯙشونجه؛ دﯙشونمه ایله ائورن (عالم)/ آجوُن (دونیا) ، وارلیق ایله دیل آراسیندا نئجه، هانسی بیر ایلینتی قوُرولور فلسفه ده؟ بوُ سورویو اله آلمادان اؤنجه دﯙشونجه سؤزجوگونون قیسا بیر کؤکن بیلیمسل (ائتیمولوژیک) آچیقلاماسینی یاپماقدا، یارار اولدوغونو سانیرام.

دﯙشونجه؛ هامیمیزین بیلدیگی آنجاق اﯙستونده اولدوقجا آز دﯙشونولدوگو، قاوراملاردان (ائتکین لیکلردن ده) بیریدیر. کؤکن بیلیمسل باقیمدان؛ دﯙشونجه دۆش (6) سؤزجوگوندن، دﯙش سؤزجوگو ایسه بیلیندیگی اﯙزه ره "اوُیقو گؤرمک = رؤیا" دئمکدیر. آنلام آچیسیندان؛ بیر اولایین بیردن- بیره  آنسیزین اورتایا چیقماسینی ایچره ن کؤکدندیر.

آیریجا اوغوز توَرکچه سی نین یازیلی بلگه لرینده ده؛ سؤیله دیگیم آنلامدا قوُللانیلمیشدی : 1- « بوُ دۆشومو یورگیل قارداش! » ( دده قورقوت بویلاری ). 2- «چوَن ائرمز الیم وصلینه - دﯙشموشم ایراق -     دۆشده خیالی نین لبین امسم اولامی؟» ( قاضی برهان الدین ). 3- «صوفی دئدیکلری بیر قولای ایشدیر    ارنلر گؤردوگو انگین بیر دۆشدور    اتی یوق؛ قانی یوق، بیر اوُچار قوُشدور    او قوُشون آدینی بیلنلر گلسین!» ( پیرسوُلطان ).

"دۆش" سؤزجوگونون کؤکونه گلینجه "دﯙشمک/ توَشمک" ائیله میندن، دﯙشمک ایسه  قارشیلاما، اورتایا چیقما، دوغما، قالما، قونما گیبی آنلاملاری بیلدیرن کؤکدندیر. "توَرک دیلی نین ائتیمولوژی سؤزلوگو" (عیصمت ذکی ایوب اوغلو )نون یازدیغینا گؤره؛ دﯙش ( اسکی توَرکچه = توَش. قوُتادغو بیلیگ ) کؤکونون ایچردیگی بوَتون آنلاملاردا باشلیجا "دﯙشونمک" ائدیمی ( آکت/ عمل ) ده بوُلونماقدادیر.

دﯙشونجه ایله دﯙش سؤزجوکلری نین بیر کؤکدن اولدوقلاری اولدوقجا ایلگینچ؛ آیریجا توَرک اوُلوسونون دا اوُزاق گئچمیشلرده نئجه دﯙشوندوگونو آچیقجاسینا گؤسترمکده دیر: بیر اولایین بیردن- بیره اورتایا قونولماسی (چیقماسی)؛ دوغماسی… دئمک توَرک اوُلوسو ایچین دﯙشونجه یالنیزجا اوُسسال، سالتیق (موطلق) آری بیر"اوُس یوَروتمه" دئگیلدیر. دﯙشونمه ایله دﯙشونجه ائتکین لیکلری نین اؤز (ماهیت) تؤز (جوهر)ونده؛ بیر چئشیت "سئزگی" (7) ده سؤزقونوسودور.

دﯙشونمه ایله دﯙشونجه؛ دیل ایله ائورن ایلیشکیلرینی اله آلماق، دﯙشونجه نین دﯙزگون ایشلو (فونکسیون)لرینی بیر آنادﯙشون (جه = فیکیر؛ ایده) چرچیوه سینده اوداقلاماقلا گرچکله شدیگینی سؤیله ین دﯙشونورلردن یولا چیقاراق پکی؛ "دﯙشونجه ندیر؟" دییه سوروموزو یینه له یه لیم. آیریجا دﯙشونجه نین "نه لیگینه" ایلیشکین؛ اوُس دئییسل (منطقی/ لوژیک) بیر تانیم (تعریف) بوُلماق دا اولدوقجا چتیندیر. کانت؛ بیر نسنه نین تانیمینی (نه اولورسا اولسون) اولاناقسیز سایاردی. "تانیم" بیر نسنه نین بوَتونلوگونو بیزه گؤستره مز. یانیتلاماق ایچین آچیقلامالی ییز(8) سؤزقونوسو نسنه یی سوَرکلی، دئردی.

چاغداش دﯙشونورلر آراسیندا؛ ان چوق دﯙشونجه قاورامی ایله اوُغراشان آلمان فلسفه جی مارتین هایدئگر ایچین، "دﯙشونجه ندیر"؟ باشقا بیر دئییشله "دﯙشونجه نه دئمکدیر"؟ گیبی بیر سورو، آزدیریجی، بئیین قاریشدیریجی، آیریجا بوُلانیق بیر سورودور.

ویتگئنشتاین دا بوُ توَر سورولاری؛ "سورولاماز سورولار" آدلاندیراراق، "قونوشولامایان یئرده سوُسولمالیدیر" دئردی. هایدئگر ایچین: «کیشی اوغلو ایلک باشدا سورو ایله دﯙشونجه یولونا قویولور. سورو ایسه؛ دﯙشونجه نین ساقینیمی (تقواسی)دیر». بوُنونلا بیرلیکده ایلک اؤنجه "دوغرو سورو سورما"یی اؤگرنمه لیدیر دﯙشونجه یولجوسو.

هایدئگر فلسفه سینده "دﯙشونجه ندیر؟" یئرینه "دﯙشونجه نه دئمکدیر؟"،  داها دوغروسو "دﯙشونجه نه آدلانیر؟" (9) گیبی شاشیردیجی آیریجا اولدوقجا اؤنملی، دﯙشوندوروجو بیر سورو سورولماقدادیر. هایدئگرین سوروسو؛ دوغرودان دا اوُلسال - تملسل (فوندامانتال) بیر سورو اولاراق، باشقا بیر آیریجالیغی، اؤزللیگی ده داشیماقدادیر. دﯙشونمه ایله دﯙشونجه ایچین ساغلام بیر یؤنتم (مئتود) ائدینمک.

هایدئگرین دئدیگینه گؤره؛ باتی فلسفه سی اؤیکونجونده (تاریخینده) دﯙشونمه، اوُسدئیی (منطیق) اولاراق گلیشمیشدیر. "گله نکسل فلسفه"نین (10) اؤگره تیسی (دوکترین) ده اوُسدئیی دیر. آنجاق دﯙشونمه ایله دﯙشونجه؛ یالنیزجا اوُسدئیی دئگیلدیر. هایدئگره گؤره؛ دﯙشونجه یالنیزجا فلسفه سل دﯙشونمه ده دئگیل؛ فلسفه دن داها قاپساملی، درین، یوَکسک، اﯙستوندور. او "دﯙشونجه نین دئنه ییمیندن یانسیمالار" (aus der Erfahrung des Denkens) آدلی یاپیتیندا بیر اوُیاری (تنبیه) اولاراق دﯙشونمه نین اﯙچ چکینجه (تهلوکه) ایله قارشی - قارشییا بوُلوندوغونو سؤیلر: 1- بیرینجیسی؛ یاقشی (خئیرلی) بیر چکینجه دیر. ییرلایان؛ ییرسال (لیریک) قوشوقسال (پوئتیک) دﯙشونجه دیر بوُ چکینجه. 2- ایکینجیسی؛ کؤتولوکله دولو بیر چکینجه دیر. بوُ دا دﯙشونمه نین کندینه قارشی دﯙشونمه سیدیر. 3- اﯙچونجوسو ایسه؛ کؤتو، قاریشیق بیر چکینجه دیر: او دا فلسفه یاپماقدیر. دﯙشونمه یه یئنیدن گیریشنلر (جسارت ائدنلر)؛ بؤیوک یانلیشلار دا یاپا بیلیرلر. آنجاق بوُ اونلاری قورقوتمامالیدیر: "بؤیوک دﯙشوننلر؛ بؤیوک یانیلیرلار" (wer gross denkt ; muss gross irren). آیریجا "چکینجه بوُلونان یئرده؛ قوُرتاریجی دا یئتیشیر" (wo aber Gefahr ist ; wӓchst das Rettende auch). دﯙشونمه نین یوُردونا گئری دؤنولدوگونده؛ فلسفه دن چیقیلاجاق، وارلیق-ین دﯙشونولمه سی باشلایاجاقدیر. بوُ دﯙشونمه ایسه بیر اوُلدوز گیبی گؤک یوَزونده پارلایاجاقدیر (11).

هایدئگر؛ دﯙشونجه، یئتی، آنلیق (ذهن)، بیلینچ آراسیندا اولان ایلیشکیلری ده اله آلاراق دﯙشونجه بلله ک (حافیظه)سیز اولاماز، دئر. نیته کیم بلله ک؛ دﯙشونجه نین دینله ندیگی اوداق (یئر)دیر. بلله ک دیر دﯙشونجه یی قورویان. آنجاق بلله ک ده دﯙشونجه نین نه؛ نئجه اولدوغونو -هایدئگر دئمیشکن نه آدلاندیغینی- آچیقلایاماز. نیته کیم بلله ک؛ یالنیزجا دﯙشونولموش اولانی دﯙشونر. باشقا بیر دئییشله بلله ک (mémoire / gedӓchtnis) «کندی کندینی دﯙشونسه» بیله یالنیزجا گئچمیشی ساقلاما؛ یئندن اورتایا چیقارما یئتیسیدیر (12). دﯙشونمه ایسه بؤیوک بیر اوراندا گئچمیش دئگیلدیر بیلیندیگی اﯙزه ره.

هایدئگر باشقا بیر یازیسیندا : «دﯙشونمک آنیمساماقدیر: Denken ist Gedenken»؛ دئییر. پکی دﯙشونمکله نه ایله نه لری آنیمساییر کیشی اوغلو؟ اوُنوتدوقلارینی (سوقراتچی بیر یؤنتمله یاناشیرساق قونویا). کیشی اوغلو؛ "کندی" ایله "اؤز"ونو اوُنوتاراق اوُنوتقانلیغا اوُغرار گوَنده لیک یاشام (دیرلیک/ حایات) سوَره جینده. بیر د ه؛ کندی ایله اؤزونو اوُنوتموش کیشی اوغلو، کندی ایله "اؤز- دﯙشونجه - وارلیغینی" اوُنوتوب - اؤزگه لشر کندی - اؤزوندن. هایدئگر ایچین کیشی اوغلو بیر یولدور (13)؛ دﯙشونمک ایسه آنیمساماقدیر، دییه بیلیریز. "آنیمساما" (خاطیرلاما) آنجاق  بیر »دیلسل ائدیم (آکت) » ایله " دیلسل ائتکین لیک" اولدوغو ایچین؛ "دﯙشونمه" گیبی دیلسل اولاراق یالنیزجا دیل ایله اولوشور.

بوُ یؤنتمله؛ دﯙشونجه نین "اؤز"ونه دوغرو یؤنه له بیلیر دﯙشونجه یولجوسو. بوُ یؤنه لیش سونوجوندا؛ ایلک اؤنجه دیل سرگی له نیر گؤزاؤنونه (داها دوغروسو دیلسل- سؤزسل وارلیق).  پکی «دیل نه آدلانیر؟»؛ باشقا بیر دئییشله «دیل کیمدیر؟».هایدئگر-ین دیل اﯙزه رینده ایرلی سورودوگو اولدوقجا اؤزگون آچیقلامالاری؛ "دیله دوغرو" (unterwegs zur Sprache / acheminement vers la parole)  باشلیغینی داشییان بیر تگزینچ (کیتاب)ده (توپلام آلتی هؤروت [متن]ده) یئر آلماقدادیر. اونون دیل آنلاییشینی گؤسترن بوُ هؤروتلر کندی- اؤزونون ده دئدیگی اﯙزه ره : «سؤزقونوسو هؤروتلر؛ داها اؤنجه ایندییه دک دیله گتیریلمه میش اولانلاری دیله گتیرمکده دیر» : دیل کیشی اوغلونون وارلیغی دیر. وارلیق اولاراق دئنه ییمله نه بیلمک، اؤزله ییمله نه بیلمک ایچین دیله گرکسینیم دوُیولماقدادیر. هایدئگر-ین "دیل" (die Sprache) آدلی هؤروتو ان اﯙنلو سؤزلریندن بیریسینی ده دایچرمکده دیر: "die Sprache ist : Sprache. Die Sprache spricht" «دیل؛ دیلدیر. دیل دیلله نیر/ قونوشور». هایدئگرین سؤیله مه یه چالیشدیغی؛ قونوشمانین آراسیز- سوَرکلی بلیرلی بیر دیلسل باغلام (کونتئکست) ایچینده گرچکلشدیگی، داهادوغروسو توَم نسنه لرین دیل ایله دیله گتیریله مه دیگیدیر: دیل؛ قونوشمانین بوَتون اولاناقلاری نین یالنیزجا بیر بؤلومونو دیله گتیریر. هایدئگر ایچین قونوشماق دئمک؛ دیله اوُیوب- اونونلا یاشاماق (entsprechen) دئمکدیر. دولایی سییلا بیز؛ بیر دیلله قونوشماقلا قالاماییز، بیز او دیلی دیلله ندیریر، اونون ایچیندن دیلله نیریز. بوُنون ان پارلاق بیچیمده اورتایا قونولماسی ایسه؛ "قوشوق"دور. بوُ ندنله " قوشوغا دیل دینله تیسی" ده دئمک اولور. فلسفه جی بوُ ایلکه دن یولاچیقاراق "دیل" هؤروتونده ایرلی سوردوگو چؤزومله مه لرینی؛ گنل لیکله قوشوقچو گئورگ تراکل (Georg Trakl 1887-1914)ین قوشوقو اﯙزه رینه تملل لندیرمه یه چالیشیر (14).

گؤرکملی فرانسیز دﯙشونورو؛ موریس بلانشو دا: «دﯙشونجه ان آری (صاف/خالیص) سؤزدور» دئر. سؤز ایسه؛ دیلین بیر بیریم (واحید/اﯙنیته)یدیر بیلیندیگی اﯙزه ره. هایدئگر-ین دئدیگینه گؤره؛ هامان-ین 10اوُت 1784ده هئردئر-ه یازدیغی بیر بیتیکده : «بیر سؤزجوگو اﯙچ کئز یینه له مدن باشقا بیر ایشی بئجه ره مه ییرم : سؤز؛ اوُس (عقل)دور» دئییردی (15).

اۆنلو فلسفه جی لایبنیز (Leibniz 1646-1716) ایسه دیل نه دیر؟ سوروسونو شؤیله آچیقلار :« دیل؛ آنلیغین (ذهنین) گرچک بیر گؤزگو(آینا)سودور». اونون دیل آنلاییشی نین تملینی اولوشدوران بوُ اؤزدئییش؛ آنلیق ایله دیلین بیر- بیرینه قارشیلیقلی اولاراق باغلیلیغیدیر. لایبنیز-ه گؤره بیریاندان آنلیق اولغونلاشدیقجا دیل ده بایلاشیر. آنلاقجا (ذکاجا) یوَکسه لمیش اوُلوسلار دیللرینی ده یاقشی قوُللانیرلار. اوبیریاندان بای- زنگین آقیجی آنلاشیلیر بیر دیل ده آنلیغین گلیشمه سینی ساغلار. دیل هارادا گلیشمیشسه؛ اورادا بوَتون بیلگی قوللاریندا (داللاریندا) سیوریلمیش، یوَکسه لمیش کیشی اوغوللاری دا یئتیشمیشدیر. (16)  

دیلین تملینی اولوشدوران "سؤزجوک" قونوسونا گلینجه لایبنیز :« سؤزجوکلر بیر تاقیم ایملر (ایشارتلر)دیر. بوُ ایملر بیزه یالنیزجا دﯙشونجه لریمیزی باشقالارینا بیلدیرمک ایچین دئگیل، بیر ده کندی - کندیمیزه دﯙشونورکن ده گرکلیدیرلر. آنلیق بیر نسنه یی قاورایینجا باشلیجا باشقالاری ایله قونوشمادا، آیریجا دﯙشونمه ایله ایچدن کندی - کندینه قونوشمادا "نسنه"نین یئرینه سؤزجوگو قویار. نسنه نین یئرینه بوُ سؤزجوگو قویما؛ آنلیغین ایشله مه سینی قولایلاشدیراراق آنیقلاندیریر(حاضیرلاییر). نیته کیم آنلیغین بوُنو یاپماقلا؛ دﯙشونورکن نسنه یی سوَرکلی گؤزاؤنونه گتیرمکدن قوُرتولور. بوُ باقیمدان سؤزجوکلر سایی (رقم)لارا بنزه تیله بیلیر... سونوچ اولاراق لایبنیز : « ایملر نه دنلی (قدر) یاقشی؛ نه دنلی قوُللانیشلی، نه دنلی آچیق اولورسا، آنلیق دا او دنلی یاقشی ایشله یه بیلیر. بوُ یوَزدن بیر دیلده بوُلونان سؤزجوکلر آنلاشیلیر، یاقشیجا سئچیلمیش ایسه لر، بیرچوق یوَکسک، دوغرو دﯙشونجه لر، قانیلار آنلیغین قوُللوغوندا بوُلونور دئمکدیر» دئییر (17).

هایدئگر ایسه "سؤزجوک" (das Wort) آدلی هؤروتده داها دا ایرلیله یرک: "kein ding sei wo das wort gebricht" "سؤزجوک یوقسا؛ نسنه [لر] ده یوقدور" دییه جکدیر. بوُرادا فلسفه جی دیل ایله وارلیق آراسیندا بوُلونان بوَتونسل ایلیشکییی اورتایا قویماقدادیر. دولایی سییلا دیلین اؤزو؛ "اؤز" (ذات)ون دیلیدیر. آنجاق یینه ده هایدئگر-ه گؤره وارلیقین اؤزونو سؤزجوکلرله آنلاتماق (ایفاده ائتمک) اولاسی دئگیلدیر: قوشوقچونون قوشوغو؛ وارلیغین اؤزونو سس سیزلیگه توپلار.

بوُ دیل آنلاییشی (فلسفه سی) آچیسیندان دیله یاناشیلیرسا؛ دیل گنل آنلامدا؛ هر بیر اوُلوسون دﯙشونجه ایله ائورن گؤروشونو، یاشام بیچیمینی گؤسترن "دین اؤنجه سی" بیر وارلیق اولاراق سؤیلن (میت/اوسطوره) ایله درین، سیقی، کسیلمز بیر ایلیشکیده اولوب، کیشی اوغلونون بیلینچ ایله بیلینچ آلتی-سینی دا اولوشدورماقدادیر (18). بوُندان دولایی؛ فلسفه سینی دیل اﯙزه رینه قوُران ویتگئنشتاین : «فلسفه بوُلانیق لیقلاری نین آردیندا یاتان دیلین ایچ اوُس دئییسی نین، دیل بیلگیسی نین ایشله ییش اوُس دئییسی نین یانلیش قاورانماسیدیر» دئییر. فلسفه نین باشلیجا اؤده وینی آچیق - سئچیک اورتایا سرمک ایچین - ویتگئنشتاین-؛ دیلسل ساغلاتیم  ایله اؤزوت بیلیمسل (پسیکولوژیک) ساغلاتیم آراسیندا بیر بنزه شیمی اؤزللیکله قوُرار. بوُراداکی تمل دﯙشونجه؛ مئتافیزیک سایری (خسته)لارینا دیلسل ساغلاتیم اوُیغولامانین آلتینی قویوجاسینا چیزمکده دیر. آنجاق مئتافیزیک سایریلیغینا یاقالانان یالنیزجا فلسفه جیلر دئگیلردیر. سایری لیغین دیلیمیزه بوُلاشمیش؛ قاوراییشیمیزا ایشله میش، اورتاق گؤروموزو بوُلاندیرمیش اولماسیندان اؤتورو، سؤزقونوسو سایری دیلی، قاوراییشی، اورتاق گؤرویو قوُللاندیغی سوَره جه هامیمیز سایری ییز داها دوغروسو».

ویتگئنشتاین-ین «دیلسل ساغلاتیم» دئدیگی سایرییا (باشلیجا فلسفه جیلره)؛ دیلین گرچک یاشامدا نئجه ایشله دیگینی ایزله تدیرمک، کیشییه بیرتاقیم بئیین قاریشدیریجی سورونلاری چؤزوندوروب- داغیتما بئجریسینی قازاندیرماق، دوغااؤته سی (مئتافیزیک) قوُللانیملاری گونده لیک دیله چئویرمکدیر (19).

بوُ یاناشیما گؤره؛ فلسفه اؤیکونجونون بیر چوق اؤنملی سورون (پروبلئم)لاری، دیلی دوغروجاسینا آنلامادان اورتایا چیقمیشدیر. ویتگئنشتاین بوُ یؤنتمله؛ دیل ایله فلسفه یه یاناشاراق، اولدوقجا ایلگینچ بیر سورو سورار کندی - کندینه.

سورو :  فلسفه ده اره گینیز- آماجینیز ندیر؟

یانیت : شیشه (بطری)ده کی چیبینه (میلچه گه)؛ شیشه دن چیقیش یولونو گؤسترمکدیر یالنیزجا. ویتگئنشتاین دوغرو اولاراق یازیردی : «فلسفه سورونلاری دوغونجا؛ دیل بوشوغا (تعطیله) چیقار» (20). ویتگئنشتاین بؤیله لیکله ایچ- ایچه گئچمیش ایکی آیری ایشله مین ائتکین لیکله اوُیغولانماسی ایله فلسفه یه یئنی بیر یول آچمیش اولور. بیرینجی دیلین نه اولمادیغی ایله نئجه ایشله مه دیگینی سؤیله مه چاباسیندان اولوشان الشدیرل، ساغلاتیجی بیرتاقیم دﯙشونجه جیکلرین بیلدیریلیشی. ایکینجی ایسه دیلی ایش باشینداایکن؛ قونوشولوب - یازیلیرکن ایزله مک، قوُللانیملاری بلیرله ییب اونلاری اولدوقلاری گیبی بئتیمله مکدیر.

 

دیل دﯙشونمه نین دﯙشونمه سی اولاراق :

بیلیندیگی اﯙزه ره؛ دیل بیر اوُلوسون اؤیکونچسل - دﯙشونسل آنلیغینی، گرچک یاشام بیچیمینی اورتایا چیقاران دیری - تینلی (جانلی) بیر وارلیقدیر. کیشی اوغلو؛ دیل ایله (یولویلا) یارادیلاراق، دیل ایله دﯙشونور. اﯙنلو آلمان دﯙشونور- قوشوقچو گؤته : «اوُلوسلار دیلی یاراتمادان چوق اؤنجه؛ دیل اونلاری یاراتیر» دئییردی. ائرنئست رؤنان دا : « دیل؛ بیلینجین آچینیم (اینکیشاف)یدیر» دئردی. بوُ آچیدان دیل؛ یالنیزجا دﯙشونجه آراجی دا دئگیل، دﯙشونجه نین دﯙشونجه سی ایله دﯙشونمه نین اؤزودور. بوُ مودئرن دیل آنلاییشی؛ اون دوققوزنجو یوَز ییلین ایلک یاریسیندا آلمان دﯙشورلرینجه «دیل فلسفه سی» (باق! اک1) آدی آلتیندا (هامان، هئردئر، فون هومبولد) قوُرولموش، سونرالار ایسه «گنل دیل بیلیم» آدییلا  فئردیناند دؤ سوسوُر-له گئنیش بیر آلاندا گلیشیب چاغیمیزین "تینسل بیلیملر"ی (علوم -ی اجتماعی) باشدا اولماق اﯙزه ره، توَم بیلیملری بوَتون آلانلاردا دریندن ائتکی له یرک آیریجا بوُ بیلیملره قیلاووز- یول گؤستریجی ده اولموشدور. مودئرن آجوُنون؛ دﯙشونجه گلیشیمی نین ان اؤنملی قایناغی چاغیمیزین مودئرن دیل آنلاییشی اولدوغونو سؤیله مک، هارداسا دوغرو بیر ساو (ادعا)دیر. آنجاق فلسفه آلانیندا؛ «دیل فلسفه سی» ایله «مودئرن دیل آنلاییشی» اؤزارک بیر فلسفه دالی اولاراق، باغیمسیزلیغینی قازانماسی ایسه، اؤته کی فلسفه داللاری ایچین ده بلیرله ییجی بیر قونوما (وضعیته/پوزیسیونا) یوَکسه لمه سی هایدئگر-ین یاپیتلارییلا بیرلیکده، ویتگئنشتاین-ین "اؤنجه کی دؤنم" ایله "سونراکی دؤنم" فلسفه سینده دیلله نن "دیلسل دؤنه مه چ/ دیله دؤنوش" آشاماسییلا  یئنی بام- باشقا آلانلارا یاییلمیشدیر.(21).

هایدئگر-ه گلینجه؛ سوَرکلی بیر سؤزو یینه له ییردی : دیل یالنیزجا دﯙشونجه آراجی دا دئگیل، دیلین "اؤزو" دﯙشونجه دیر. دیل بیزه ایلیشکین (عایید) دئگیلدیر، بیز دیله ایلیشکینیز. دﯙشونجه لر بیزیم اﯙرونلریمیز دئگیل ده، بیزه ائگمن (حاکیم)دیرلر. بیز یالنیزجا اونلارا دوغرو گئدیریز.

بیلیندیگی اﯙزه ره؛ مودئرن دیل بیلیمجی لیکدن اؤنجه، گنل لیکله یاپای (ساختا)  بیر باقیشلا « دیل یالنیزجا ایله تیشیم (کومونیکاسیون) آراجی» اولاراق دگرلندیریلیردی. شوُ بوش؛ تملسیز دیل آنلاییشی شیمدی ده بیزیم چوق ساییدا سؤزده "دیل بیلیمجی لریمیزین" قیلاووزودور. دیل بیلیمجی سوسوَر-ون مودئرن دیل آنلاییشیندان یولا چیقان چاغداش دﯙشونور- فلسفه جیلر؛ دیل اﯙزه رینه یاپدیقلاری اولدوقجا قاپساملی، یئنی، درین، آیدینلاتیجی یوروملارلا دیلی "تینسل بیلیملر"ین باش بوُجاغینا اوتورتموش، دﯙشونجه نین دﯙشونمه سی، اؤز- تؤزو اولدوغونو گؤسترمگه چالیشمیشلاردی.

دﯙشونجه ایلک اؤنجه؛ سویوت (مجرد/آبستره) قاورام - "دۆشون" (ایده)لردن یولا چیقسا دا، سوموت (کونکرئت) بیر بیچیم گیبی اورتایا چیقان "دیل" آراجییلا کندینی سرگیله مکده دیر (دیل نسنل بیر اﯙرون دور؛ دئر فلسفه جی یاسپئرس). نیته کیم دﯙشونجه؛ باشلیجا بیر «دیلسل - سؤزسل ائتکین لیک»دیر. بیلیملرین ده ان اؤنملی؛ تمل داشی ساییلان فلسفه، دیلدن باشقا بیر نسنه دئگیلدیر. بوُ گرچگی ایلک اؤنجه؛ مودئرن دیل بیلیمجی- دﯙشونورلر دئگیل ده اسکی (آنتیک) یوُنان دﯙشونورلری ( هئراکلیت ایله پارمئنید ) فلسفه آلانینا داشیمیشلاردیر. بوُ دﯙشونورلرین ان اؤنملی بوُلوش (کشف)لاری "لوگوس" ایدی. لوگوس چوق آنلاملی بیر قاورام اولاراق باشلیجا، "سؤز ایله اوُس" آنلامیندا ایدی. بوُنا گؤره هئراکلیت : «منی دئگیل ده؛ لوگوسو دینله یینیز!...» دئییردی. پارمئنید ده؛ فلسفه اؤیکونجونون (تاریخی نین) ان اؤنملی تمل ساولاریندان بیرینی اورتا آتمیشدی : «... نیته کیم؛ وارلیق ایله دﯙشونمه بیردیر (ائشدش دیر/عینی دیر) ». سونرالار ایسه؛ باتی فلسفه سی نین سون دیزگه جی دﯙشونورو هئگل ده، پارمئنید-ی اؤرنک آلاراق : «وارلیق دﯙشونمه (تفکر) دیر» دییه اؤنملی بیر ساوی اورتایا قویور.

هئراکلیت ایله پارمئنید باشدا اولماق اﯙزه ره؛ "سوقرات اؤنجه سی" اسکی چاغ دﯙشونورلرینی یئنیدن فلسفه گوَنده مینه داشییان هایدئگرله؛ ("هایدئگر سونراسی" چاغداش دﯙشونورلرین چابالارییلا دا)، دیل آنلاییشیندا گرچک بیر "دئوریم" اولوشدوغونو، دیلین دﯙشونجه یوق، دﯙشونجه نین دﯙشونمه سی- اؤزو اولاراق  یالنیزجا ائکینیم (کولتور)، توپلوم، فلسفه نین دئگیل ده، "وارلیق"ین بیله تمل داشینا دؤنوشدوگونو سؤیله یه بیلیریز. نیته کیم "وارلیق" (- هایدئگر ایله ایزله ییجیلری نین آرادیغی وارلیق، فلسفه سی نین ده تمل داشی-) یالنیزجا دیل ایله کندینی گؤسترر کیشی اوغلونا : «دیل واراولان یئرده؛ ائورن ده واردیر» ساوینی گؤزاؤنونه آلان دﯙشونجه نین کؤکودور دیل. کیشی اوغلو ایسه وارلیق، یوقلوق، اؤت (زامان) گیبی قاوراملاری بیله دیل ایله آنلامایا قالقار. نیته کیم کیشی اوغلو یالنیزجا دیل ایله دﯙشونور.

بوُ دیل آنلاییشیندان یولا چیقاراق؛ بیر اوُلوسون ان اسکی دﯙشونجه ایله یاشام بیچیمی، بیلینچ ایله بیلینچ آلتیسی، اورتاق اؤیکونچسل (تاریخسل) بلله گی اونون دیلی، داها دوغروسو آنادیلیدیر گیبی بیر ساوا (تئزه/ادعایا) وارماق اولور (22).

دیل بیلیمجی- دﯙشونور فون هومبولد؛ لایبنیز-ی ایزله یرک : «دیل بیر اوُلوسون؛ اؤزوت (روح) ونون گؤزگوسودور» دئردی. هایدئگر ده کندی دیل آنلاییشینی اﯙنلو بیر اؤزدئییش (آفوریزم)ده اؤزتله میشدیر: «دیل؛ وارلیقین ائویدیر کیشی اوغلو بوُ ائوده یاشاییر. بوُ ائوین قورویوجولاری ایسه؛ قوشوقچولار ایله دﯙشونورلردیر» (23). بوُندان باشقا؛ کیشی اوغلونون ان اؤزگون (اصیل)؛ دوغرو "اؤز"و دیل یولویلا اولوشور. آیریجا «کیشی اوغلونون کیشی اولماسی نین دیلله اولاسی اولدوغونو؛ اونون وارلیقی بوُ بیچیمده دیللندیردیگینی، دیلی دیل اولاراق دیللندیرمه نین ایسه باش سورون (اصیل مسئله) اولدوغونو اورتایا قویماقدادیر. ان سوندا هایدئگر "اؤزله ییم" ("Ereignis") اﯙزه رینده دوُراراق؛ دیل ایله دیلله نن کیشی اوغلونون بؤیله جه وارلیق-جا اؤزله ییمله ندیگینی سؤیلر».

هایدئگر فلسفه سینده؛ وارلیقین آنجاق دیلده قاورانابیله جگینی، دیلده دیله گتیریله بیله جگینی، دریندن آلغیلاییب - منیمسه ین اؤگرنجیسی، مودئرن یوروم بیلیمجی (هئرمئنوتیک) دﯙشونور هانس گادامئر بیر  ساوسؤز بیچیمینده اونون فلسفه سی نین تؤزونو اؤزتله مگه قالقمیشدیر: «آنلاشیلابیله جک تک بیر وارلیق واردیر؛ او دا دیلدیر» (24).

 

سونوچ :

یوُقاریدا دگیندیگیم قونودان بیر سونوچ چیقاریر اولورساق : کیشی اوغلونون (توَم اوُلوسلارین دا) اؤزل کیشیسل (شخصی) ، بیره یسل ائورن گؤروشو ایله یاشام بیچیمی، اونون تمل دﯙشونجه سی اولان دیلی ایله سرگیله نیر، دییه بیلیریز. نیته کیم؛ "کیشی اوغلو دیلده یاشار؛ دیله بنزر، دیل گیبی دیر" (25). بوُنا گؤره "دیل ایله ائورن بیردیر؛ باشقا بیر دئییشله بیر یئرده بیزه گؤرونورلر" (هایدئگر+ گادامئر). بوُندان دولایی؛ گوَجلو، گئنیش، گلیشمیش مودئرن فلسفه سل دیللر، گوَجلو، گلیشمیش مودئرن توپلوملارین دوغوشونا ندن اولورلار. بیر ده؛ دیل کیشی اوغلونون اؤزلوگونو (ذاتینی) سوروشدورماقدیر. کیشی اوغلو اﯙزه رینه آراشدیرما؛ دیل آراشدیرماسیندان آیریلمازدیر. آیریجا؛ هایدئگر ایله ویتگئنشتاین-ین دیل آنلاییشیندان یولا چیقانلار ایچین : «سؤزجوکلر کیشی اوغلونون گلیشمه سوَره جی نین ایلک ائوره سی (مرحله سی/ فازی) ایله ایلینتیلی دیر ...». بوُ دیل آنلاییشینا گؤره : بیر دیلدن؛ بیر سؤزجوک یوق ائدیلیرسه (دیلدن آتیلیرسا) او دیلی قونوشان اوُلوسون بیر قاریش تینسل - اؤزدکسل توپراغی یوق اولور. اونون دﯙشونجه ایله بیلینجی، ائورن گؤروشو ایله اؤیکونچسل بلله گی ده دارالیر. نیته کیم؛ هر سؤزجوک  بیر دﯙشونمه "گؤسترگه"سیدیر. دیل ایسه؛ بوُ دﯙشونجه گؤسترگه لرینی بیر یئرده توپلاییب، کندی بیچیمی (آنادﯙشونجه دییه بیله جه ییمیز) ایچریسینده قورویور(26).

 قوشوقچو دﯙشونور ستئفان مالارمه ده : "سایوُ (هر) بیر سؤزجوک دوغرولوغون تام اؤزلوگونه دؤنوشور" دئردی. بوُنا گؤره دیل؛ بیر اوُلوسون اؤیکونچسل آنلیغی ایله اؤیکونچسل بلله گی اولاراق، اونون اوُلوسال کیملیگینی ده سایدام (شفاف)، قاریشیق سیز بیر بیچیمده اورتایا قویور. دیل یوق اولونجا (ویتگئنشتاین دئمیشکن "کیرله نیپ - سایریلاشینجا") او اوُلوسون اؤزگون دﯙشونجه ایله ائورن گؤروشو، یاشام بیچیمی، اؤیکونچسل بلله گی ده یوق اولور.

کیشی اوغلونون ان گرچک - دوغرو تورپاغی ایله آنایوُردو دیلدیر، دئردی هایدئگر. نیته کیم دیل " کندی - اؤز دﯙشونجه سینی دﯙشونن" دﯙشونمه نین دﯙشونمه سی- اؤزو اولاراق، کیشی اوغلونو، کندی ایچریسینده یاشاتیر. دیلدیر کیشی اوغلونو گلیشدیرن، دﯙشوندورن، توَم دﯙشونسل - اکینیمسل - توپلومسال - تینسل (معنوی) - اؤزدکسل (مادی) گلیشمه - دگیشمه لره آیاق اویُدورتان. بوُناگؤره : «کیشی اوغلو گرچک بیر بیچیمده دیلده یاشاماغا چالیشمالیدیر. بوُنو یاپماق ایچین ده ایلک اؤنجه؛ سؤزجوکلری دینله ییب اونلارین نه سؤیله دیکلرینی اؤگرنملیدیر».

 

 

 

II

گل آرتیق "اؤزگه" سیندن بئزمیشم من

اوُیاندیم اوُیقودان؛ آرتیق منم «من»         نسیمی

 

"آذربایجانجا" اﯙزه رینه :

دیلیمیزین نه دئنلی آجیناجاقلی بیر دوُرومدا اولدوغو اﯙزه رینه - من بیلدیگیم -؛ آزساییدا یازی بوُلونماقدادیر. توَرکچه میزین اؤزللیکله باتی فلسفه سی تئریملری نین قوُللانیشیندا؛ بیر "قاورام قارغاشا (کاوس)سی" یاشادیغینی آچیقجاسینا دیله گتیرمکدن قاچینمامالی ییز. اؤرنه گین: دیلیمیزده باتی فلسفه سی ایله یازین (ادبیات)ینین آناتمل قاوراملاری بیله، چوغو کئز یانلیشجاسینا قوُللانیلدیغی بیر اورتامدا؛ کیمی (بعضی) یازار - قوشوقچولاریمیزین دﯙشونمه دن «ستاندارت (اؤلچونلو) دیلی (=آذربایجانجایی)» ساوونماق، کندی - اؤز دیللری ایمیش گیبی بیر چابادا بوُلونماق دوغرودان دا شاشیردیجیدیر. آیریجا «آذربایجانجا» آدلانان بوزولموش بیر «دیل»ی «اؤلچونلو آذربایجان توَرکجه سی» گیبی دگرلندیرنلرین باشلیجا دیل آنلاییشلاری نین کؤکوندن یانلیش اولدوغو دا بؤیله جه اورتایاچیقیر. توَرکچه نین سؤزجوکسل - دیل بیلگیسل اولاراق؛ اولدوقجا بای، انگین، گئنیش، قاپساملی بیر دیل اولدوغونو - دوغرو اولاراق- سؤیله ینلر: بیر دیلین بایلیغی، انگین لیگی، او دیلین سویوت (مجرد)- دﯙشونسل، بیلیمسل قاورام - تئریملری قارشیلاما اولاناقلارییلا اؤلچولدوگونو ده بیلمه لیدیرلر. بوُ آچیدان «اؤلچونلو آذربایجانجا» اله آلیندیغیندا؛ نه یازیق! "قارما؛ سایری، اؤزگه له شمیش، کیملیک سیز بیر دیلجیک" سرگیله نیر گؤزوموزون اؤنونه. بوُ اولدوقجا آچیق، اﯙزدوروجو گرچگی گؤرمه مک ایچین "گؤرمز" (کؤر) اولمامیز گرکیر (باق! اک 2 ).

 

دیلیمیزین مایتالمان (محتشم) گؤرکملی گئچمیشینه گلینجه؛ الده بوُلونان یازیلی بلگه لرین ده گؤستردیگی اﯙزه ره، توَرکچه میز یئنی سئی - اورقوُن آنیتلاریندان باشلایاراق؛ یازینسال (ادبی) بیر دیله دؤنوشموشدور. توَرکچه نین اؤیکونچسل گلیشمه سوَره جی؛ اوُیغور دؤنه مینده، اؤزللیکله "چئویری دئوینیمی" ایله گرچک بیر "رؤنئسانس" یاشاییب، فلسفه جه گئنیش بیر دیل گیبی اورتاچاغین گؤرکملی، اوُیغار، ائکین اﯙره تیجی دیللری آراسیندا یئرآلمیشدیر. فلسفه سل؛ بوَگوَشسل، دﯙشونسل، بیلیمسل بیر دیله دؤنوشموش دیلیمیزین، اؤزللیکله سلچوقلار دؤنه مینده گئنیش یایغین لیغینا قارشین، دوغال گلیشمه سوَره جی نین سوَردورولمه سی دایاندیریلمیشدیر.

بوُنونلا بیرلیکده؛ اون اﯙچونجو یوَزییلدان  باشلایارق، (بیر نئچه یاپیت دیشیندا) توَرکچه نین سؤزدیزیمسل (syntaxique) یاپیسی ایله سؤزوارلیغی (vocabulaire) دیلیمیزه بوَسبوتون یابانجی اولان "کیملیک سیز قارما - بایاغی دیوان یازینی" (عرب - عجم ائتکیسی آلتیندا یازیلان "شعیر" ایله دﯙزیازی) باشدا اولماق اﯙزه ره؛ "اۆمتچی" آیدینلارین اوُیدوردوقلاری (عربجه سؤزجوکلرین کؤکوندن جعل ائتدیکلری) عربجه، یانی- سیرا عجمجه سؤزجوک - قاوراملار آلانینا چئوریلدی. بوُندان باشقا؛ "دیوان دیلی"نین "سارای دیلی" اولاراق دا منیمسه نمه سی، اوقوموش ائگیتیم آلمیش کسیم (زوَمره) آراسیندا یاییلیب - قوُللانیلماسییلا گئنیش بیر یوزلاشما دا باشلامیش اولور. اؤرنه گین سونرالار "عوثمانلیجا" آدلانان سؤزقونوسو بوُ یوزلاشمیش دیلین "قاموس-و توَرکی" باشلیقلی ان بؤیوک سؤزلوگونون اوتوز (30) مینلیک سؤزجوگوندن یاریسیندان چوغو؛ عربجه باشدا اولماق اﯙزه ره یابانجی دیللردن آلینمیشدیر (کیمی کئز اوُیدورولموشدو؛ اؤزللیکله اون دوققوزونجو یوَزییللاردان سونرا).

سؤزقونوسو یوزلاشمانین اؤنونو آنجاق اییرمینجی یوَزییلین باشلاریندا "اؤز توَرکچه یه دؤنوش"؛ به لگی سی (Belgi شعاری) ایله باشلانان باشلیجا توَرک دیلی نین کؤکونه - اؤزونه، آناقایناقلارینا باش وورماقلا دوُرماقسیزین چالیشان، گرچک توَرکجه چیلرین یورولماز چابالاری سونوجوندا آلینمیش، "توَرک دیل قوُرومو"نون ییللارجا وئردیگی ائمکلرییله گوَنوموزون مایتالمان، فلسفه جه مودئرن توَرکجه گوَنش یوَزو گؤرموشدور.

مینلرجه اسکی یازیلی قایناقدان توپلانان اون ایکی جیلدلیک "تاراما سؤزلوگو" (25000 توَرکجه سؤزجوکدن اولوشور)  ایله آنادولو بوُدونو (خالق) آغزیندان درله نن اوتوز مین (30) سؤزجوگو ایچرن "درله مه سؤزلوگو"، بوُ چالیشمالارین یالنیزجا بیرر اؤرنکلریدیر. آیریجا بوُ اؤزگون توَرکجه سؤزجوکلره دایانیلاراق؛ یاپیلان یئنی سؤزجوکلر (نئولوژیزم) دیلمیزی دوغرودان دا فلسفه جه بیر دیل دوروقونا یوَکسه لتمیشدیر. بؤیله جه بوُ گون توَرکجه میز "بئش یوز یئتمیش مین"ی (5700.000)؛ آشقین سؤزوارلیغی ایله هارداسا بوَتون مودئرن باتی فلسفه سی قاورام - تئریملرینی قارشیلایا بیله جک بیر دوُروما گلیب - چیقمیشدیر آرتیق. اؤرنه گین کلود لئوی شتراوس-ین اﯙنلو "یابان دﯙشونجه" آدلی اولدوقجا اؤنملی یاپیتی نین توَرکچه میزه چئویریسینده، بیر یابانجی قاورام - تئریم بیله قوُللانیلمامیشدیر (باق! "یابان دﯙشونجه" تحسین یوَجل-ین چئویریسی).

آذربایجانا گلینجه؛ دیلیمیزین یازغیسی باشقا توَرلو اولموشدور. اون سکیزینجی یوَزییلدان باشلایاراق، آذربایجاندا یازی دیلی، عوثمانلیجادان آیریلماغا باشلامیش، واقیف، وئدادی، سونرالار ایسه، میرزه فتحعلی آخوندوف ایله ایزله ییجیلرینجه، قارما- آنلاشیلماز عوثمانلیجایا قارشی بیر تئپکی اولاراق، یؤره سل- بؤلگه سل دئییشی اؤرنک آلیب، "یالین (ساده) آذربایجان دیلی" دئدیکلری بیر دیل اورتایا قویموشلاردی. بوُ "یالین دیل" داها دوغروسو هئچ ده اؤزله شمیش بیر دیل دئگیل ایدی. آذربایجان جوُمهورییتی نین قوُرولدوغو دؤنه مه دک؛ آذربایجان-دا توَرک دیلی گنللیکله (یازی دیلی اولاراق) ایکی توَر یازیلمیشدیر: 1- میرزه فتحعلی-نین قوُردوغو؛ یایدیغی یازی توَرو. بوُنو "ملانصرالدین"چیلر ایزله میشدیر. 2- ان اؤنملیسی ایسه؛ "معاریفچی - فیوضاتچی" آدلانان، بوُ آد آلتیندا توپلانان توَرکچو- توَرکجه چیلر ایدی. بوُ آقیمی باشلیجا علی بگ حوَسئینزاده، احمد آقااوغلو، سونرالار محمدامین بگ رسولزاده ایزله میشلردی. گنچ قوُشاقدا ایسه؛ توَرکجه میزی ان یوَکسک بیر دﯙزه یده قوُللانان اوُلو قوشوقجو - دﯙشونور حوَسئین جاوید اولموشدور.

 

آذربایجان جومهورییتی نین قوُرولوشویلا بیرلیکده؛ توَرکچو آقیم دا قازانمیش اولور. بؤیله جه اورتاق بیر توَرک دیلی (-عوثمانلیجایا قارشی 1905دن سونرا تورکیه ده "یئنی عوثمانلیجا" دییه یالین بیر دیلله یازما آقیمی باشلامیشدی آرتیق-)؛ آذربایجان اؤدۆس (دئولت) دیلینه دؤنوشور. جوُمهوری یتین ییقیلیشیندان سونرا(اؤزللیکله 1937لردن بری) آذربایجان-دا توَرک دیلی نین آدی-اؤزو دگیشیلرک، آناقایناقلاریندان اوُزاقلاشدیریلمیش، "آذربایجانجا" آدییلا، عوثمانلیجا باشدا اولماق اﯙزه ره، لاتین، یوُنان، فرانسیز، روُس کؤکه نلی قارما، سایریل (مرضی)، گوَلونچ بیر "دیلجیک" اوُیدورولور. "آذربایجانجا"نین سؤزوارلیغی-ندا اؤرنه گین؛ بیلیمسل- فلسفه سل- ائکینیمسل قاوراملارین توَمونون باشقا دیللردن آلینماسی ( اؤزللیکله روُسلاشدیریلمیش بیچیمی ایله) ، بوُ "دیل"ین گرچکدن ده آجیناجاقلی بیر دوُرومدا اولدوغونون آچیق بیر گؤسترگه سیدیر. آذربایجاندا دیلیمیزین باشلیجا سورونلاریندان؛ دیلین کؤکوندن، آناقایناقلاریندان اوُزاقلاشماسی، یاد سؤزجوک - قاوراملارلا کیرله نیلمه سی،  سایریل بیر دیلجیگه دؤنوشمه سیدیر. آشیق پاشا دئمیشکن:

نه قده ر گوَجلو اولورسا بیر پینار     

دنیزه یول ایله تمز یئره سینار.

"ادبی آذربایجانجا" آدلاندیریلمیش قارما (قاریشیق) دیلی؛ آذریایجان توَرک دیلی اولاراق دگرلندیرمک دﯙزگون دئگیلدیر. بوُ دیلجیک؛ سورونسال - اؤلومجول بیر دیلجیک اولاراق، کندی قاپالی - سینیرلی آجوُنوندا باشی بوش سوَرونمکده دیر. چاغداش کیشی اوغلونون مودئرن؛ قارماشیق (کومپلئکس)، چتین (مغلق) دﯙشونجه سینی آلغیلاماق دوُروموندا بیله دئگیلدیر. بیلیندیگی اﯙزه ره؛ فلسفه جه دﯙشونمه لری اولدوغو گیبی قارشیلایا بیلمه ین بیر دیلی، دیل، اﯙسته لیک "مودئرن دیل" آدلاندیرماق اولدوقجا یانلیشدیر. مودئرن دیل بیلیمجیلرین ده وُورغولادیغی گیبی؛ سویوت فلسفه سل بیلیمسل قاورام - دئییم - تئریملری قارشیلامایان بیر دیلی، گرچک دیل آدلاندیرماق دا اولاسی دئگیلدیر.

 

فلسفه جی هئگل؛ فلسفه یاراتان اوُیغارلیقلار (مدنیتلر) سؤزجوکلر ایله قاوراملارلا دﯙشونرلر دئییردی دوغرو اولاراق. بوُندان دولایی باتی- یوُنان دﯙشونجه سی قاورامسال بیر دﯙشونمه دیر. بوُنا قارشین فلسفه نین گلیشمه دیگی اوُیغارلیقلاردا "سیمگه"لرله دﯙشونولور. "سیمگه سل دﯙشونجه"؛ "بیلینچلی بیر ایمگه له م (خیال/ مخیله)" اولاراق، -هئگل دئمیشکن- : دﯙشونمه دﯙزه یینه (سویه سینه) اوُلاشمامیش؛ سئزگی (شهود/ مشاهده) ایله دﯙشونمه (تفکر) آراسیندا ساپلانیب - قالان بیر دﯙشونجه بیچیمیدیر. اسکی توَرکلرین اوُیغور"رؤنسانس"ی اؤنجه سی دؤنه مینه دک؛ سیمگه سل بیر دﯙشونجه بیچیمینه یییه اولدوقلارینی، ضیا گؤک آلپ گیبی توَرکچو دﯙشونورلردن اؤگره نیریک.

بوُرادا اؤزللیکله اسکی اوُیغور توَرکچه سی نین اؤنمی ده اورتایا چیقیر: الده بوُلونان اسکی اوُیغور دئییشی نین مینلرجه سویوت سؤزجوک - قاوراملاری؛ بوُ ساوی (ادیعانی) توَمویله دوغرولاماقدادیر. آیریجا قاراخانلی دؤنه مینده یازیلان؛ دیلیمیزین ایکی دگربیچیلمز باش یاپیتلاریندان ساییلان "قوُتادغو بیلیگ" ایله بوُرخانچی (بوُدیست)  اوُیغورلارجا چینجه دن توَرکچه میزه - اولدوقجا اؤزگور بیر بیچیمده - چئویریلن "آلتوُن یاروُق" (آلتین ایشیق)، یوُقاریدا دگیندیگیم گرچگی آچیقجاسینا گؤسترمکده دیر.

 

بوُرادا سوموت بیر اؤرنک اولاراق؛ آیرینتیلارا گیرمه دن یالنیزجا اولدوقجا اؤنملی، نئجه دئییرلر بیر نئچه "اولماسا اولماز" تمل فلسفه ایله اوُسدئیی (منطیق) قاورام- تئریملرینی گؤزدن گئچیره لیم. آیریجا آشاغیدا بوُلونان قاوراملار؛ باشلیجا اوچ توَر دۆشونجه بیچیمینی ده آچیقجاسینا گؤسترمکده دیر: "آذربایجانجا"چیلیق. "عوثمانلیجا"چیلیق. توَرکجه"چیلیق. "آذربایجانجا" اۆزه رینه قوُرولموش دیل آنلاییشی آچیق بیر بیچیمده یاری ایسلامجی (اومتچی) یاری روُسچو بیر دۆشونجه دیزگه سینی گؤستریر. "عوثمانلیجا" آدلانمیش دیل آنلاییشی ایسه توَمویله اومتچی دیر. تورکجه چیلیق ایسه مودئرن؛ چاغداش آیریجا اوُلوسچو بیر دۆشونجه بیچیمینی آچیقجاسینا سرگیله مکده دیر. اوُنوتمایالیم: «کیشی اوغلو دیلده یاشار؛ دیله بنزر، دیل گیبی دیر». بیر دیلین اؤزللیکله قاورامسال اولاراق قارماقاریشقلیغی؛ بوُلانیقلیغی، بلیرسیزلیگی، آنلام قاریشیقلیغی، بوزوقلوغو او دیلی قونوشانلارین دۆشونجه ایله اؤزیاپی(کاراکتئر)لاری نین بوزوقلوغونا یول آچار.

 

 

 

قیسالتمالار : آذ = آذربایجانجا. عو = عوثمانلیجا. Al :Almanca . Fr : Fransızca. İng: İngilisce. Lat: latince. Yun: yunanca.

 

آچیق اؤنرمه açıq önerme( آذ: ؟ عو: قضیه فونکسیونو. اوُسدئیی تئریمی.) [Alm : offene aussage/ aussagenfunktion. Fr : énoncé ouvert/ foction propositionnelle. Ing : open sentence/ propositional function.]

آچیقلاما açıqlama(آذربایجانجا + عوثمانلیجا : ایضاح) [Al: Erklarung . Fr/ Ing: explication. ]

آچماز açmaz() [Al : Paradox/ Paradoxie. Fr : paradoxe. Ing : paradox.]

آدجیلیق adcılıq( آذ: ؟ عو: اسمیه) [Al : nominalismus. Fr : nominalisme. Ing : nominalism.]

آلغی alğı(آذ + عو : ادراک) [Al : Wahrnehmung . Fr / Ing : perception]

آلیرلیق alırlıq(آذ: ؟ عو: قابلیت-ی اخذ؛ قابلیت-ی ادراک) [Al : rezeptivitӓt. Fr : récéptivité. Ing : receptivity]

آلت یاپی altyapı(آذ: ؟ عو: آلت بنیه. قارشیتی: اﯙست یاپی) [Fr : infrastructure]

آنی anı(آذ+ عو : خاطیره؛ ذکر، تذکر) [Al :Erinnerung . Fr: souvenir. Ing: remembrance]

آندیریم andırım[بنزه شیم ده دئییلیر](آذ: ؟ عو: مشابهت) [Al/ Fr : analogie. Ing : analogy.]

آنلاق anlaq( آذ + عو : ذکا) [Al :Intelligennz. Fr/ Ing: intelligence.]

آنلاما anlama( آذ + عو : فهم) [Al : Verstehen. Fr: comprendre. Ing: understanding.]

آنلام بیلیم anlambilim( آذ : سئمانتیکا) [Al : Sementik. Fe: sémantique. Ing: semantics.]

آنلاتیم anlatım( آذ + عو : ایفاده ) [Al : Ausdruck. Fr/ Ing: expression.]

آنلیق anlıq(  آذ ؟ عو : مودریکه. گنل آنلامدا ذهن) [Al : Intellekt, Verstand. Fr: intellect, entendement. Ing: intellect, understanding.]

آنلیقچیلیق anlıqçılıq( آذ؟ عو : ذهنییه) [Al : Intellektualismus. Fr: intellectualisme. Intellectualism.]

آپ-آچیقلیق apaçıq( آذ: ؟ عو: بداهت) [Al : evidenz. Fr : evidence. Ing : evidence. Lat : evidentia.]

آردیل ardıl( آذ؟ عو : تالی قضیه ) [Al : Konsequent. Fr : conséxuent. Ing : consequent.]

آرینما arınma( آذ+  عو : ؟ ) [Al : Katharsis. Fr/ Ing : catharsis.]

آشقین aşqın( آذ؟ عو : متعال) [Al : transzendent. Fr : transcendant. Ing : transcendent.]

آیریم ayrım( آذ؟ عو : فرق؛ تفاوت، فصل-ی قریب) [Al : Differenz. Fr : différence. Ing : difference.]

آیریملاشما ayrımlaşma(آذ: ؟ عو: تخالف؛ تمایز، تمییز، تفرق) [Al : differenzierung. Fr : différenciation. Ing : differentiation.]

آیریشیق ayrışıq( آذ؟ عو: غیر-ی متجانس) [Al : heterogen. Fr : hétérogèn. Ing : heterogeneous.]

 

باغداشیق bağdaşıq( آذ : عو : متجانس) [Al : homogen. Fr : homogène. Ing : homogeneous.]

باغینتی bağıntı( آذ ؟ عو : اضافت؛ نسبت، مناسبت) [Al : Relation, Beziehung. Fr/ Ing: relation.]

باغلام bağlam(آذ + عو: ؟ ) [Al : Kontext. Fr : contexte. Ing : context. ]

باغلامسال تانیم bağlamsal tanım(آذ + عو: ؟) [Fr : définition contextuel. Ing : contextual definition.]

باغنازلیق bağnazlıq(آذ: فاناتیزما. عو: ؟) [Fr : fanatisme. Ing : fanaticism.]

باغلیلاشیق bağlılaşıq( آذ ؟ عو : متناسب/ متناظر) [Al : korrelativ. Fr: corrélatif. Ing: correlative.]

باغلیلاشیم / باغلاشیم bağlılaşım/ bağlaşım ( آذ ؟ عو : مناسبت/ متقابل اضافت) [ Al : Korrelation. Fr: corrélation. Ing: correlation. lat: coordinatio.]

باقیشیم لیلیق baqışımlılıq(آذ: سیمئتریا. عو: ؟) [Al : Symetrie. Fr : symétrie. Ing : symmetry]

بگه نی beyeni( آذ + عو : ذوق/ ذئوق) [Al : Geschmack. Fr: goȗt. Ing: taste.]

بلیرله نیم/ بلیرلمه belirlenım/ belirleme( آذ : دئتئرمیناسییا + عو : تعیین) [Al : Bestimmung. Fr: détermination. Ing: determination.]

بلیرله نیمجیلیک belirlenimcilik( آذ : دئتئرمینیسم. عو : ایجابیه) [Al : Determinismus. Fr: déterminisme. Ing: determininism.]

بلیرله نمزجیلیک belirlenmezcilik( آذ ؟ عو : لا ایجابیه) [Al : indeterminismus. Fr: indéterminisme. Ing: indetzeminism.]

بلیرلی belirli() [Al : bestimmt. Fr : déterminé/ défini. Ing : eterminate]

بلیرسیز belirsiz( آذ + عو : غیر-ی معین) [Al : indefinit, unbestimmt. Fr: indéfini. Ing: indifinite.]

بلیرتیک belirtik(آذ ؟ عو : صریح) بوُ قاورامین قارشیتی (اؤرتوک-دور) [Al : explizit. Fr/ Ing: explicite.]

بلیت belit( آذ ؟ عو : متعارفه) [Al : Axiom. Fr: axiome. Ing: axiom.]

بلله ک bellek( آذ : یادداشت. عو : حافظه) [Al : Gedӓchtnis. Fr: mémoire. Ing: memory.]

بنزرلیک benzerlik( آذ ؟ عو : مشابهت/ تشابه) [Al : Ähnlichkeit. Fr: ressemblance. Ing: resemblance, likeness, similarity.]

بنزه شن benzeşen( آذ ؟ عو : مماثل) [Al : analog. Fr : analogue. Ing : analogous.]

بنزه شیم benzeşim( آذ : آنالوگیا. عو : تمثیل) [Al /Fr : Analogie. Ing : analogy. ]

بئتیم/ بئتیمله مه betim/ betimleme( آذ : دئسکیرپسیا. عو : تصویر/ توصیف) [Al : Beschreibung. Fr/ Ing : description.]

بیچیم biçim( آذ : فورما. عو : صورت) [Al : Form. Fr : forme. Ing : form.]

بیچیم بیلیم biçimbilim( آذ : مورفولوگیا. عو : مبحث-ﯙل- اشکال) [Al/ Fr : Morphologie. Ing : morphology.]

بیلگه لیک/ بوَگوش bilgelik/ bügüş( آذ : ؟ عو : حیکمت)[Al : Weisheit. Fr : sagesse. Ing : wisdom.]

بیلگی bilgi( آذ + عو : معرفت/ معلومات) [Al : Erkenntnis. Fr : connaissance. Ing : knowledge, congnition.]

بیلگی قوُرامی bilgi quramı( آذ : گنوزولوگیا. عو : معرفت نظریه سی/ نظریه المعرفه) [Al : Erkenntnistheorie. Fr : théorie de la connaissance, gnoséologie. Ing : theory of knowledge, epistemology.]

بیلیم bilim( آذ + عو : علم) [Al : Wissenschaft. Fr/ Ing: science.]

بیلینچ biliç( آذ + عو : شعور) [Al : Bewusstsein. Fr : conscience. Ing : consciousness.]

بیلینچ آلتی bilinçaltı(آذ: شعورآلتی. عو: تحت الشعور) [Al : Untrebewusstsein. Fr : subconscience. Ing : subconsciousness.]

بیلینه مزجیلیک bilinemezcilik( آذ ؟ عو : لاادریه) [Al : Agnostizismus. Fr : agnosticisme. Ing : agnosticim.]

بیلیسیزلیک bilisizlik( آذ ؟ عو : فقدان-ی معرفت-ی حسیه) [Al/ Fr : Agnosie. Ing : agnosia.]

بیلیش/ بیلیشسل biliş/ bilişsel( آذ . عو ؟ ) [Al : kognition/ Kognitive. Fr : cognition/ cognitif. Ing : cognition/ cognitive.]

بیلمه bilme( آذ ؟ عو : وقوف؛ تشخیص) [Al : Wissen. Fr : savoir, science. Ing : knowing.]

بیره شیم bireşim( آذ : سینتئز/ ترکیب. عو : ترکیب) [Al : synthese, Synthesis. Fr : synthèse. Ing : synthesis.]

بیره ی birey( آذ : ایندیویدو/ فرد. عو : فرد) [Al :Individuum. Fr : individu. Ing : individual.]

بیره یجیلیک bireycilik( آذ : ایدیویدوآلیسم. عو : فردییه) [Al : Individualismus. Fr : individualisme. Ing : individualism.]

بیرلیک birlik( آذ + عو : وحدت) [Al :Einheit. Fr : unité. Unity.]

بؤلمه bölme( آذ : دیویزیا/ عو : تقسیم) [Al : Einteilung. Fr/ Ing : division. ]

بوشلوق boşluq() [Al : Leere. Fr : vide. Ing : eptiness/ void. Yun : kenon.]

بویوت boyut() [Al : Dimension. Fr : dimension. Ing : dimension. Lat : dimensio.]

بوُلغولاما bulğulama( آذ + عو : اختراع/ تکشیف) [Al : Heuristik. Fr : heuristique.

بوُلونچ bulunç(آذ = عو: وجدان/ ویجدان) [Al : Gewissen. Fr : conscience. Ing : conscience.]

بوتونجو bütüncü() [Al : totalitӓr. Fr : totalitaire. Ing : totalitarian.]

بوُیروق buyruq( آذ  : ایمپئراتیف/ امر+ عو : امر) [Al : Imperativ. Impératif. Ing : imperative]

بؤیوک اؤنرمه böyük önerme( آذ : ؟ عو : کبرا. اوُسدئیی [منطیقده)ده کوَچوک اؤنرمه-نین قارشیتی : صغرا) [Al : Major, Obersatz. Fr : majeure. Ing : major (premiss)]

بوَگوش  bügüş(اسکی اوُیغور تورکجه سینده آشاغی- یوُقاری فلسفه ایله حیکمت قارشیلیغی اولاراق قوُللانیلیردی. ایلک کئز اوُلو آذربایجان بیلگه سی ابوالفضل ائلچی بگ-دن دوُیدوم بوُ قاورامی. بگ بوُ اولدوقجا اوُلسال قاورامین فلسفه سؤزجوگونون قارشیلیغی اولاراق قوُللانیلماسیندا بیر ساقینجا گؤرمه ییردی. آیریجا بوَگو  Bügüده فیلسوف/ فلسفه جی دئمکدیر) [Al : philosophie. Fr : Philosophie. Philosophy. Yun : philosophia >philia=sevgi ; sophia. (yun : bilgi ; bilgelik).]

 

چاغریشیم çağrışım( آذ : آسوسسیا. عو : تداعی) [Al : Assoziation. Fr/ Ing : association.]

چاپراشیق/ چارپاشیق çapraşıq/ çarpaşıq() [Al : abstrus. Fr : abstrus. Ing : abstruse. Lat : abstrusus.]

چاتیشغی çatışğı( آذ : آنتینومیا. عو : تساوی-ی نقیضین) [Al : Antinomie. Fr : antinomie. Ing : antinomy.]

چلیشکی çelişki( آذ : کانترادیکسیا. عو : متناقض) [Al : kontradiktoirsch, widersprechend. Fr : contradictoire. Ing : contradictory.]

چلیشمه çelişme( آذ : کونترادیکسا ؟ عو : تناقض؛ تعارض) [Al : Widerspruch. Fr/ Ing : contradiction.]

چئو ره  çevre( آذ : ؟ عو : محیط) [Al : Mittel, milieu. Fr : milieu, environment. Ing : environment.]

چئوریمجیلیک  çevirimcilik(آذ + عو: ؟) [Al : Palingenesie. Fr : palingénésie. Ing : palingenesis.]

چیقاریم  çıqarım( آذ : ؟ عو : استدال. اوُسدئیی قاورامی) [Al : Schluss. Fr : inférence. Ing : inference, illation.]

چیقماز çıqmaz( آذ : ؟ عو : غیر-ی قابل-ی حل مسئله) [Al : Aporie. Fr : aporie. Ing : aporia.]

چیزه م/ چیزه مسل  çizem/ çizemsel(آذ: سئخئما. عو: شکلی؛ اصلی، تصویری.) [Al/ Ing : Schema. Fr : schéma/ schème.]

چوغول çoğul( آذ + عو : ) [Al/ Fr/ Ing : plural.]

چوغچولوق/ چوغولجولوق çoğulçuluq/ çoğçuluq( آذ : پولورالیسم. عو : کثرتیه) [Al : Pluralismus. Fr : pluralisme. Ing : pluralism.]

چوقدگر çoqdeyer( آذ: ؟ عو: کثیرالقیمه) [Fr : plurivalaent.]

چوق تانریجیلیق çoqtqnrıcılıq( آذ : پولیتئسم. عو : کثرت-ی ایلاه مسلگی) [Al : Polytheismus. Fr : polythéisme. Ing : polytheism.]

چؤزومله مه çözümleme( آذ : آنالیز/ تحلیل. عو : تحلیل) [Al : Analyse. Fr : analyse. Ing : analysis.]

چؤزومله ییجی یارغی çözümleyici yarğı( آذ ؟ عو : تحلیلی حوَکوَم ) [Al : analytisches Urteil. Fr : jugement analytique.]

چؤزومله ییجی یؤنتم çözümleyici yöntem( آذ ؟ عو : تحلیلی اصول) [Al : analytische Methode. Fr : méthode analytique.]

 

 داورانیش davranış( آذ – عو ؟) [Al : Verhalten. Fr : comportement. Ing : behaviour.]

دایاناق dayanaq( آذ ؟ عو : مابه - ال- قیوام) [Al/ Fr : Substrat. Ing : substratum.]

دایانتی dayantı( آذ ؟ عو : اقنوم) [Al : Hypostase. Fr : hypostase. Ing : hypostasis.]

دگر deyer( آذ + عو : قیمت) [Al : Wert. Fr : valeur. Ing : value/ worth.]

دگر گؤره جیلیگی  deyer göreciliyi( آذ + عو : ؟) [Al : Wertrelativismus.]

دگرلی نسنه/ دگرلی نسنه لر اؤگره تیسی/ دگر نسنل جیلیگی. دگر اؤگره تیسی. دگر اؤزوت بیلیمی (پسیکولوژیسی)/ دگر یارغیسی...

دئگیلله مه  deyılleme( آذ ؟ عو : نفیه؛ اینکار، سلب. اوُسدئیی قاورامی) [Al : Negation. Fr/ Ing : negation.]

دئگیلله ییجی  deyılleyici( آذ : ؟ عو : سلبی/ منفی/ اینکاری) [Al : negativ, verneinend. Fr : négatif. Ing : negative.]

دگیشیم  deyişim(آذ + عو: تحول/ تبدل) [Al : verӓnderung/ aenderung. Fr : changement. Ing : change. Yun : metabole.]

دئنه ی  deney( آذ : ائکسپئریمئنت. عو : تجروبه) [Al : Erfahrung, Experiment. Fr : expérience. Ing : experience, experiment.]

دئنه یجیلیک  deneycilik( آذ : ائمپئریسما. عو : ؟) [Al : Empirismus. Fr : empirisme. Ing : empiricim.]

دئنه ی بیلیملری  deney bilimleri( آذ ؟ عو : تجروبی علملر) [Al : Erfahrungswissenschaften. Fr : sciences expérimentales.]

دئنه ییم  deneyim( آذ : ائکسپئریمئنت. عو : تجریب) [Al : Experiment. Fr : expérimentation. Ing : experiment.]

دئویمسل  devimsel( آذ : دینامیکا. عو : ؟) [Al : dynamisch.]

دئویمسلجیلیک  devimselcilik( آذ : دینامیزما. عو : ؟) [Al : Dynamismus. Fr : dynamisme. Ing : dynamism.]

دئویم/ دئوینیم  devim/ devinim( آذ : حرکات/ حرکت + عو : حرکت. فلسفسل قاورام اولاراق: دئویم. سیاسال آنلامدا: دئوینیم قوُللانیلیر.) [Al : Bewegung. Mouvement. Ing : move, motion, movement.]

دیشاوورما  dışavurma( آذ : ائکسپئرئسیا/ ایفاده؟. عو : ایفاده) [Al : Ausdruck. Fr/ Ing: expression.]

دیشاوورومجولوق  dışavurumculuq( آذ + عو : ؟ ) [Al : Expressioninisme. Fr : expressionisme. Ing : expressionism.]

دیشراق  dışraq( آذ + عو : ؟) [Al : exoterisch. Fr : éxotérique. Ing : exoteric.]

دیشراقچیلار  dışraqçılar( آذ + عو : ؟ قارشیتی ایچره کچیلر ) [Al : Exoterker. Fr : éxoteriques. Ing : exoterics.]

دیدیشیم  didişim( آذ : ؟ عو : مشاغبه) [Al : Eristik. Fr : éristique. Ing : eristic.]

دینگین جیلیک  dingincilik( آذ : ؟ عو : مذهب-ی سکون) [Al : Quietismus. Fr : quétisme. Ing : quietism.]

دیریمسل جیلیک  dirimselcilik( آذ ؟ عو : حایاتیه) Al : Vitalismus. Fr : vitalisme. Ing : vilalism.]]

دیزگه  dizge( آذ + عو : سیستئم/ منظومه/ مسلک) [Al : System. Fr : système. Ing : system.]

دوغا  doğa( آذ + عو : طبیعت/ ناتوَر) [Al : Natur. Fr/ Ing : nature.]

دوغابیلیملری  doğabilimleri( آذ + عو : طبیعی علملر) [Al : Naturwissenschaften. Fr : science naturelles. Ing : natural sciences.]

دوغاجیلیق  doğacılıq( آذ : ناتورالیسم. عو : طبیعه) [Al : Naturalismus. Fr : naturalisme. Ing : naturalism. ]

دوغااوستو  doğaüstü( آذ : ؟ عو : فوق-ال-طبیعه) [Al : Übernatürlich. Fr : surnaturel. Ing : supernatural.]

دوغرو  doğru( آذ + عو : ؟ ) [Al : war/ richtig/ gerecht/ rechtlich. Fr : vrai/ juste. Ing : true/ right/ rightful/ upright/ righteoous.]

دوغروجولوق  doğruculuq( آذ ؟ عو : صدق) [Al : Wahrhaftigkeit. Fr : véracité. Ing : veracity.]

دوغرولوق  doğruluq( آذ + عو : حقیقت) [Al : wahrheit, Richtigkeit. Fr : vérité. Ing : truth.]

دوغورتما  doğurtma( آذ : ؟ عو : استیلاد/ ایستیلات/ صنعت-ی تولید) [Al : Maieutik. Fr : maieutique. Ing : maieutics.]

دوغوشدان  doğuşdan( آذ : ؟ عو : وهبی/ فطری/ جبلی) [Al : angeboren. Fr : inné. Ing : innate.]

دوغوشدانجیلیق  doğuşdancılıq( آذ: ؟ عو: فطریه/ وهبیه) [Al : angeborenheitsthese/ nativismus. Fr : innéisme/ nativisme. Ing : innatism/ nativism.]

دؤنوشومجولوک  dönüşümcülük( آذ : ؟ عو : استحالیه) [Al : Transformationstheorie, Deszendenztheorie. Fr : trasformisme. Ing : transformism.]

دوُیارلیق  duyarlıq( آذ : سئنسیبیلیت ؟. عو : حساسیت) [Al : Sensibilitӓt, Sinnlichkeit. Fr : sensibilité. Ing : sensibility.]

دوُیغو  duyğu( آذ + عو : حس/ حیس) [Al : Gefühl. Fr : sentiment. Ing : feeling, sentiment.]

دوُیغوسال  duyğusal( آذ : ؟ عو : حیسی) [Al : sentimental, emfindsam. Fr/ Ing : sentimental.]

دوُیغوسال دوشونوم duyğusal düşünüm( آذ + عو : ؟) [Al : emotionalles Denken.]

دوُیو duyu( آذ : ؟ عو : حاسه) [Al : Sinn. Fr : sens. Ing : sense.]

دوُیولور  duyulur( آذ : ؟ عو : محسوس) [Al : sensibel. Fr/ Ing : sensible.]

دوُیوم  duyum( آذ : ؟ عو : احساس) [Al : Empfinden. Fr/ Ing : sensation.]

دوشله م  düşlem( آذ + عو : خیال) [Al : Einbildung, Phantasie. Fr : fantaisie. Ing : fantastic.]

[دوشونجه  düşünce( آذ + عو : فیکیر) [Al : Gedanke. Fr : pensée. Ing : thought.]

دوشونجل  düşüncel( آذ + عو : ؟) [Al : ideel. Fr: idéal, ideal. Ing: ideal.]

دوشونجل لیک  düşüncellik( آذ + عو : ؟) [Al : Idealitӓt. Fr : idéalité. Ing : ideality.]

دوشونمه  düşünme( آذ + عو : تفکر) [Al : Denken. Fr : pensée. Ing : thought.]

دوشونوش  düşünüş( آذ + عو : ؟ ) [Al : Gesingung]

دوزن düzen( آذ + عو : نیظام) [Al : Ordnung. Fr : ordre. Ing : order.]

دوزنله شیک  düzenleşik( آذ : ؟ عو : منتسق) [Al : Koordinaten. Fr : coordonné. Ing : coordinates.]

دوزنله شیم  düzenleşim( آذ + عو : ترتیب/ تنظیم) [Al : Koordination. Fr/ Ing : coordination.]

دۆزگو  düzgü( آذ : نورما. عو : قاعیده/ نمونه) [Al : Norm. Fr/ Ing : norme.]

دۆزگولو  düzgülü( آذ : نورمال. عو : ؟) [Al/ Fr/ Ing : normal.]

دۆزگوسوز  düzgüsüz(آذ: آنورمال. عو: غیر-ی طبیعی؛ خلاف-ی قاعیده) [Al : abnormisch. Fr : anormal. Ing : abnormal.]

 

ائدیلگین  edilgin( آذ : پاسیو. عو : منفعل؛ انفعالی. ائتکین قاورامی نین قارشیتی) [Al : passiv/ Leidend. Fr : passif. Ing : passive.]

ائدیم  edim( آذ + عو : آکت/ فعل/ عمل) [Al : Akt. Fr : acte. Ing : act.]

ائدیمسل  edimsel( آذ : آکتوآل. عو : بالفعل/ فعلی) [Al : actuell. Fr : actuel. Ing : actual.]

ائدیمسل لشدیرمه  edimselleşdirme( آذ : آکتوآلیزاسیا. عو ؟) [Al : Aktualisierung. Actualisation. Ing : actualizing.]

ائدینیلمش edinilmiş(آذ : ؟ عو: مکتسب؛ کسبی) [Al : erworbene. Fr : acquis. Ing : acquired]

اگره تیلمه  eyretileme( آذ : مئتافور. عو: استعاره) [Al : metaphor. Fr : métaphore. Metaphor.]

اگیلیم  eyilim( آذ + عو : تمایل ) [Al : Neigung. Fr/ Ing : inclination.]

ائگیتیم  eyitim( آذ + عو : تربیه) [Al : Erziehung. Fr/ Ing : edcation.]

اکینیم ekinim(آذ: کولتور. عو: حارث) [Al : kultur. Fr/ Ing : culture.]

اکله نتی eklenti( آذ + عو: ؟) [Al : supplement. Fr : supplement. Supplement.]

الشدیری  eleştiri( آذ + عو : تنقید) [Al : Kritik. Fr : critique. Ing : critical.]

اردیشیلیک  erdişilik("چیفت جینسیت لیلیک") [Al : androgynie. Fr : androgynie. Ing : androgyny.]

اردم erdem( آذ + عو : فضیلت) [Al : Tugend/ Eingensschaft. Fr : vertue. Ing : virtue.]

اره ک  erek( آذ + عو : غایه) [Al : Zweck. Fr : fin. Ing : end, purpose.]

اره ک بیلیم erekbilim( آذ : ؟ عو : مبحث-ی غایت) [al : Teleologie. Fr : téléologie. Ing : teleology.]

ارک erk( آذ + عو : اقتدار/ قدرت) [Al : Macht. Fr : pouvoir, puissance. Ing : power.]

ارکه  erke( آذ : ائنرژی. عو : قدرت؛ قوت، ) [Al : Energie. Fr : énergie. Ing : energy.]

ارکین جیلیک  erkincilik( آذ : ؟ عو : سربستیه) [Al : Liberalismus. Fr : libéralisme. Ing : liberalism.]

ائشدگرلی/ ائشدگر  eşdeyer/ eşdeyerli( آذ ؟ عو : معادل؛ معادلت، موعادیلت، مقابل) [Al :ӓquïvalent. Fr : équivalent. Ing : equivalent.]

ائشگئچرلی  eşgeçerli( آذ : ؟ عو : معادل) [Al : ӓquipollent. Fr : équipollent. Ing : equipollent.]

ائشیتلیک  eşitlik( آذ + عو : مساوات) [Al : Gleichheit. Fr : égalité. Ing : equality.]

ائتکن  etken( آذ : فاکتور/ عامل. عو : عامل) [Al : faktor. Fr : facteur. Ing : factor.]

ائتکی  etki( آذ + عو : تاثیر/ اثر) [Al : Wirkung, Effekt. Ing : effect.]

ائتکین  etkin( آذ : آکتیو/ فعال. عو : فعال. قارشیتی ائدیلگین) [Al : aktiv. Fr : actif. Ing : active.]

ائتکین لیک  etkinlik( آذ + عو : فعالیت/ فاعلیت) [Al : Aktivitӓt, Tӓtigkeit. Fr : activité. Ing : activity.]

ائتمن  etmen( آذ + عو : عامل) [Al : Agens, das Wirkende. Fr/ Ing : agent.]

ائوتله مه evetleme( آذ : ؟ عو : ایجاب/ تصدیق) [Al : Bejahung. Fr/Ing : affirmation.]

ائوتله ییجی  evetleyici( آذ : ؟ عو : موجب/ ایجاب/ وجوبی) [Al : bejahend, affirmativ. Fr : affirmatif. Ing : affirmative.]

ائوریمه evirme( آذ؟  عو : عکیس؛ انعکاس. اوُسدئیی تئریمی) [Al : Konversion. Fr/  Ing : conversion.]

ائویرتمه evitme(عو: انعکاس؛ منعکس اولما) [Al/ Fr/ Ing : inversion.]

ائوره  evre(آذ : فاز. عو: مرحله؛ دئوره، منزیل.) [Al : Stadium. Fr : stade. Ing : stage.]

ائورن evren( آذ : کوسموس/ عالم/ کایینات. عو : کایینات) [Al : Kosmos. Fr/ Ing : cosmos.]

ائورن بیلیم evrenbilim(آذ : کوسمولوگیا. عو : کئونیات) [Al : Kosmologie. Fr : cosmologie. Ing : cosmology.]

ائورن دوغوم  evrendoğum( آذ : کوسموگونیا. تشکل-ی عالم/ کئونیات) [Al : Kosmogonie. Fr : cosmogonie. Ing : cosmogony.]

ائوریم evrim ( آذ + عو : تکامول) [Al : Entwicklung, Evolution. Fr : Evolution. Ing : evolution.]

ائیلم eylem( آذ : آکسیا. عو : فعل؛ عمل.) [Al : Aktion, Handlung. Fr : action. Ing : action, activity.]

ائیتیشیم  eytişim(  آذ : دیالئکتیکا. عو : فن-ی مناظره/ علم-ی جدل/ علم-ی خلاف و جدل) [Al : Dialektik. Fr : dialectique. Ing : dialectic.]

ائیتیشیمسل اؤزدکچیلیک eytişimsel özdekçilik( آذ : ؟ عو : ؟) [Al : Dialektischer Materialismus. Fr : matérialisme dialectique. Ing : dialectical materialism.]

ائیتیشیم یؤنه تیمی  eytişm yöntemi(عو: جدلجیلیک اوُصولو.) [Fr : méthode dialectique.]

 

گئچرلی geçerli(آذ + عو: مقبول؛ معتبر، شایان-ی قبول، مقبول به.) [Al : Gültig. Fr : valable. Ing : valuable.]

گئچرلیک geçerlik( عو: مرئیت؛ مقبولیت، صحت.) [Al : Gültigkeit. Fr : validité. Ing : validity.]

گئچیجی  geçici(آذ + عو: موقت؛ موقتی. قالیجینین قارشیتی.) [Al : Einstweilig. Fr : temporaire. Ing : temporaneo.]

گئچیجی تؤره بیلیم  geçici törebilim(عو: موقت/ موقتی اخلاق. دئکارت-ین چالیشمالاری نین سونوندا واراجاغینی اوُمودوغو گرچک بیر تؤره (اخلاق) آنلاییشینا دک؛ گئچیجی اولاراق منیمسه دیگی تؤره.) [morale par provision.]

گئچرلیلیک geçerlilik( آذ + عو : ؟) [Al : Geltung]

گئچرلی چیقاریم geçerli çıqarım( آذ: ؟ عو: معتبر استدلال) [Al : allgemeingültiger schluss. Fr : inférence valable. Ing : valid inference.]

گئچرلی اؤنرمه  geçerli önerme(آذ: ؟ عو: معتبر قضیه) [Al : allgemeingültige aussage. Fr : énoncé valable. Ing : valid sentence.]

گئدیملی (دوشونمه) gedimli (düşünme)( آذ : دیسکورسیو. عو : بحثی/ استدلالی) [Al : diskursiv. Fr : discursif. Ing : discursive.]

گله نکچی لیک  gelenekçilik( آذ + عو : عنعنه ویه) [Al : Traditionalismus. Fr : traditionalisme. Ing : traditionalism.]

گنل  genel( آذ + عو : عمومی) [Al : allgemein. Fr : général. Ing : general.]

گنل لشدیرمه genelleşdirme( آذ : ؟ عو : تعمیم ) [Al : Generalisation. Fr : généralisation. Ing : generalization.]

گرچک  gerçek( آذ : رئآل. عو : حقیقی/ واقعیت) [Al :ral/ wirklich. Fr : réel. Ing : real.]

گرچکچی لیک gerçekçilik( آذ : رئآلیزما. عو : حقیقیه) [Al : Realismus. Fr : réalisme. Ing : realism.]

گرچکلیک  gerçeklik( آذ : رئآلیتئت. عو : شانیت) [Al : Wirklichkeit/ Realitӓt. Fr : réalité. Ing : reality.]

گره کچه  gerçekçe(عو: نتیجه -ی لازیمه؛ اسباب-ی موجبه. ماتئماتیک تئریمی اولاراق تئورئم-ه(théoréme) قارشی قوُللانیلیر.) [Al : Corollar. Fr : corollaire. Ing : corollary.]

گریلیم  gerilim(آذ: تانسیا. عو: انبساط؛ شیدت، قبض-و بسط.) [Al : Spannung. Fr/ Ing : tension.]

گیزه م  gizem( آذ : + عو : سیر) [Al : Mystizismus/ Geheimnis. Fr : mysticisme. Ing : mysticism.]

گیزه مجی لیک  gizemcilik( آذ + عو : تصووف) [Al : Myistizismus. Fr : mysticisme. Ing : mysticism.]

گیزیل  gizil(آذ ویرتوآل. عو: بالقوه؛ ضمنی) [Al : Virtuell/ Virtual. Fr : virtuel. Ing : virtual.]

گیزیلگوَج  gizilgüc( آذ : پاتانسیئل. عو : قوه-ی مکنیه؛ مکنی، ضمنی) [Al : Potenz/ Potenzial. Fr : potentiel. Ing : potential.]

گؤره جیلیک  görecilik( آذ : رولاتیوسیما/ نسبیت. عو : اضافیه) [Alm : Relativismus. Fr : relativisme. Ing : relativism.]

گؤره لی göreli( آذ : رولاتیو/ نسبی. عو : اضافی) [Al : relativ. Fr : relatif. Ing : relative.]

گؤرو görü( آذ : ؟ عو : حدس/ تحدس) [Al : Anschauung. Fr / Ing : intuition.]

گؤرونگو görüngü( آذ : فئنومن. عو : عو : حادیثه) [Al : Erscheinung/ Phӓnomen. Fr : phénomène. Ing : phenomenon/ appearance.]

گؤرونگوبیلیم  görüngübilim( آذ ؟ عو : ؟) [Al : Phӓnomenologie. Fr : phenoménologie. Phenomenology.]

گؤسترگه  gösterge( آذ + عو : ایشارت) [Al : Zeichen. Fr : signe. Ing : sign.]

گؤسترگه بیلیم  göstergebilim( آذ + عو : ؟) [Al : Semiotik. Fr : sémiotique/ sémiologie. Ing : semiotic.]

گؤزلدوُیو gözelduyu(آذ + عو: بدیعیات) [Al : Aesthetik. Fr : esthétique. Ing : aesthetic. Yun : aisthetiké.]

گؤزلم gözlem(آذ + عو: مشاهده) [Al beobachtung/ observaton. Fr : observation. Ing : observation.]

گؤوده  gövde(آذ + عو: بدن) [Al : Körper. Fr : corps. Ing : body. Lat : corpus. Yun : soma.]

گوَج güc( آذ + عو : قووت) [Al : Kraft. Fr : force. Ing : power.]

گوَدو güdü( آذ : موتیو. عو : سائق/ ساییق؛ موجب،بهانه، موثر.) [Al : Motiv. Fr : motif. Ing : motive.]

گوَدوله نیم  güdülenim( آذ + عو : ؟ ) [Al : Motivation. Fr/ Ing : motivation.]

گوَدومبیلیم güdübilim( آذ  + عو : ؟) [Al : Kybernetik. Fr : cybernétique. Ing : cybernetics.]

گوَنجل güncel ( آذ : آکتوآل. عو : فعلی) [Al : aktuell. Fr : actuel. Ing : actual.]

 

هؤرگن/ اؤرگن/ هؤرگنجیلیک  hörgen/ örgen/ hörgencilik(آذ: ؟ عو: عضویه؛ عضویه مذهبی، عضوانیه.) [Al : Organicismus. Fr : organicisme. Ing : organicism.]

هؤروت hörüt( آذ + عو : متن) [Al : Text. Fr : texte. Ing : text.]

هؤروتلرآراسیلیق hörütlerarasılıq(آذ + عو: ؟) [Al : intertextualitӓt. Fr : intertextualité. Ing : intertextuality.]

هؤروتسل جیلیک hörütselcilik(آذ + عو: ؟) [Al : textualismus. Fr : textualisme. Ing : textualism.]

هؤروتسل لیک  hörütsellik(آذ + عو: ؟) [Al : textualitӓt. Fr : textualité. Ing : textuality.]

 

خوشگؤرو xoşgörü( آذ : ؟ عو : مسامحه/ تسامح) [Al : Toleranz. Fr : tolérace. Ing : tolerace. ]

 

ایرا  ıra(آذ + عو: سجیه؛ خولق، صفت-ی ممیزه.) [Al : ckarakter/ merkmal. Fr : charactér. Ing : character.]

ایرابیلیم  ırabilim(عو: علم-ی سجیه) [Al : Ethologie. Fr : charactérologie/ la science du charactére/ ethologie. Ing : ethology ]

ایچدوُیو içduyu( آذ + عو : ؟) [Al : innerer sinn. Fr : sens interne. Latince : sensus interior.]

ایچ آجون içacun( آذ ؟ عو : داخیلی عالم. قارشیتی دیش آجون) [Al : Innenwelt. Fr : monde interne. Ing : ?]

ایچه رمه içerme( آذ : ؟ عو : تضمن؛ استلزام.) [Al : Implikation. Fr/ Ing : implication.]

ایچگوَدو içgüdü( آذ : اینستینکت. عو : غریزه) [Al : Instinkt. Fr/ Ing : instinkt.]

ایچکین  içkin( آذ : ؟. عو : مندمج. آشقین قاورامین قارشیتی) [Al : Al/ Fr/ Ing : immanent. Lat : immanens.]

ایچله م içlem( آذ: ؟ عو: تضمن.) [Al : Inhalt. Fr : compréhension. Ing : comprehension.]

ایچره ک içrek( آذ : ؟ عو : باطنی) [Al : esoterisch. Fr : ésoterique. Ing : esoteric.]

ایچره کچی لیک  içrekçilik( آذ + عو : ؟) [ Fr : ésotérisme.]

ایکیجیلیک ikicilik( آذ : دوآلیسم. عو : ثنائیه) [Al :Dualismus. Fr : dualisme. Ing : dualism.]

ایکیله م ikilem( آذ : ؟ عو : قیاس-ی مقسسم) [Al : Dilemma. Fr : dilemme. Ing : dilemma.]

ایره لی سوَرمه  irelisürme( آذ + عو : ایدیعا) [Al : Behauptung. Fr/ Ing : assertion.]

ایلینه ک  ilinek( آذ : ؟ عو : عرض. قارشیتی تؤزدور) [Al : Akzidenz. Fr/ Ing : accident.]

ایلینه کسل ilineksel( آذ : ؟ عو : عرضی) [Al : akzidentell. Fr : accidentel. Ing : accidental.]

ایلکه ilke( آذ : پیرنسیپ. عو : مبدا/ عمده) [Al : Prinzip/ Grundsatz. Fr : principe. Ing : principle.]

ایلکل   ilkel( آذ : پریمیتیف/ ابتدایی. عو : ابتدایی) [Al : primitiv. Fr : primitif. Ing : primitive.]

ایلک اؤرنک ilkörnek( آذ : آرخه تیپ. عو : انموذج-ی اول) [Al : Archetyp. Fr : archétype. Ing : archetyp.]

ایلک ساو  ilksav["بلیت"ده دئییلیر] (آذ: ؟ عو: متعارفه. ماتئماتیک دیزگه سینده دوغرو اولدوغو وارساییلان) [Al : grundsadstz/ axiom. Fr : axiome. Ing : axiom.]

ایم im( آذ  + عو : ایشاره؛ علامت، نیشان، رمز) [Al : Zeichen. Fr : signe. Ing : sign.]

ایمگه imge( آذ : اوبراز. عو : خیال/ تصویر) [Al : Bild/ Vorstellung. Fr/ Ing : image.]

ایمگه له م  imgelem( آذ : ؟ عو : مخیله؛ قوه-ی خیالیه.) [Al : Einbildungskraft. Fr/ Ing : imagination.]

ایناق inaq(آذ: دوگما. عو: نص.) [Al : Dogma. Fr : dogme. Ing : dogma]

اینانچ inanç( آذ + عو : اعتقاد) [Al : glaube. Fr : croyance. Ing : belief.]

اینان inan(آذ + عو: ایمان.) [Al : Pflicht. Fr : foi. Ing : faith.]

ایندیرگه مه  endirgeme( آذ : ؟ عو : ارجاع) [Al : Redukktion. Fr : réduction. Ing : reduction.]

ایسته نچ  istenç( آذ + عو: اراده/ ایراده) [Al : Wille. Fr : volonté. Ing : wil.]

ایسته نچ چیلیک istenççilik ( آذ : ؟ عو : ایرادیه) [Al : Voluntarismus. Fr : volontarisme. Ing : voluntarism.]

ایتکی itki( آذ : ؟ عو : الجا) [Al : Impuls/ Trieb. Fr : impulision. Ing : impulse.]

ایزله نیم izlenim ( آذ : ایمپرئسیا. عو : انطباع) [Al : Eindruck. Fr/ Ing : impression.]

ایزله نیمجیلیک izlenimcilik( آذ + عو : ؟) [Al : Impressionismus. Fr : impressionnisme. Ing : impressionism.]

 

قالیجی لیق  qalıcılıq( آذ + عو : ؟) [Al : Subsistenz. Fr/ Ing : subsistence.]

قانی qanı(اطمینان؛ اعتقاد-ی جازم، قناعت، بینه.) [Al : Überzeugung/ Überführung. Fr/ Ing : conviction.]

قانیت  qanıt( آذ : آرگومان/ دلیل. عو : دلیل؛ برهان، حجت.) [Al : Argument. Fr/ Ing : argument.]

قانیتلاما qanıtlama( آذ + عو : ؟) [Al : Argumentation. Fr/ Ing : argumentation.]

قاپسام  qapsam[قاپلاما دا دئییلیر.]( آذ + عو : شمول؛ بسط) [Al : Ümfang/ Extention. Fr/ Ing : extention.]

قارغاشا qarğaşa (آذ: خاوس. عو: ؟  آیریجا بوُ قاورام قایناشیقلیق تئریمی ایله ده قارشیلانمیشدیر.) [Al : chaos. Fr : chaos. Ing : chaos. Yun : khaos.]

قارماشا  qarmaşa(آذ + عو: ؟) [Fr : complexité. Ing : complexity.]

قارماشیق  qarmaşa(آذ: + عو: مرکب؛ غیر-ی بسیط.) [Al : komplex. Fr/ Ing : complexe.]

قارشیلاشدیرما  qarşılaşdırma(آذ+ عو: مقایسه.) [Al : Vergleichung. Fr : comparaison. Ing : comparison.]

قارشیلاشدیرمالی  qarşılaşdırmalı(آذ + عو: قیاسی؛ تطبیقی.) [Vergleichend. Fr : comparé. Ing : comparative.]

قارشیلیق qarşılıq(آذ: ؟ 1- عو: جاوابا-جاواب. 2- عو: مقابل؛ متقابل، متناظر، مخالف.Al : gegen. Fr : opposé. Ing : opposite) [Al : Duplik. Fr : duplique/ duplication. Ing : duply]

قارشیلیقلی qarşılıqlı( آذ + عو : متقابل؛ متناظر) [Al : reziprok. Fr : réciproque. Ing : reciprocal.]

قارشیلیقلی اولوش  qarşılıqlı oluş( آذ : ؟ عو : متقابلیت) [Al : Wechselseitigkeit. Réciprocité. Ing : reciprocity.]

قارشی اولوم  qarşıolum( آذ + عو : تضاد/ تقابل) [Al : Gegensatz/ Opposition. Fr/ Ing : opposition.]

قارشیت  qarşıt( آذ + عو : ضد) [Al : Kontrӓr. Fr : contraire. Ing : contrary.]

قارشیتلیق  qarşıtlıq( آذ + عو : ضدیت) [Al : Gegensatz. Fr : contrariété. Lat : contrarietas.]

قاورام  qavram( آذ : کانسئپسیا. عو : مفهوم) [Al : Begriff. Fr : concept/ notion. Ing : conception/ notion.]

قاورامجیلیق  qavramcılıq( آذ : ؟ عو : مفهومیه) [Al : Kozeptualismus. Fr : conceptualisme. Ing : conceptulism.]

قاورانیلیر qavranılır(آذ: ؟ عو: قابل-ی ادراک؛ قابل-ی تصور، قابل-ی تاثر.)  [Al : Begreiflich. Fr/ Ing : intelligible.]

قاورانیلاماز  qavranılamaz(غیر-ی قابل-ی ادراک، غیر-ی قابل-ی فهم) [Al : Unbegreifbar/ Undenkbar. Fr : inconcevable]

قاورانیلامازلیق  qavranılamazlıq[yun : akatelepsia]

قاوراییش qavrayış( آذ : ؟ عو : فیکر-ی ابتدایی) [Al : Apprehention/ Konzeption/ Begriffsbildung. Fr : appréhension/ conception. Ing : apprehension/ conception.]

قایغی (آذ + عو: ؟) [Al : sorge. Fr : anxieté. Ing : anxiety.]

قایرا  qayra( آذ + عو : عنایت؛ لطف) [Al : Gnade/ Versehung. Fr : grâce/ providence. Ing : grace/ providence. Lat : gratia/ providentia. Yun : kharis.]

قایراجیلیق  qayracılıq(آذ: ؟ عو: عنایت-ی ربانیه مسلگی) [Fr : providentialisme]

قیلغی  qılğı(آذ: پراتیکا. عو: عملیه.) [Al : Praxis/ Ausübung/ Übung. Fr : pratique. Ing : practice.]

قیلغین  qılqın(آذ: ؟ عو: عملی؛ فعلی، اجرایی.) [Al : praktisch. Fr : pratique. Ing : pratical.]

قیلغین اوُس  qılqın us(آذ: ؟ عو: عملی عقل.) [Al : Praktische Vernunft. Fr : raison pratique. Ing : practical reason.]

قیلغیسال  qılğısal(آذ: پراگماتیکا. عو: ؟) [Al : pragmatisch. Fr : pragmatique. Ing : pragmatic/ pragmatical.]

قیسیردؤنگو  qısırdöngü( آذ : ؟ عو : دور-ی باطل/ فاسید داییره) [Al : Zirkelbeweis. Fr : cercle vicieux. Lat : circulus vitiosus.]

قونو  qonu(آذ + عو: موضوع) [Al : Subjekt. Fr : sujet. Ing : subject.]

قونو - دیل qonu-dil( آذ + عو : ؟ مودئرن اوُسدئیی تئریمی. آیریجا باق! اوست دیل) [Al : Objektsprache. Fr : langage objet. Ing : object language.]

قوشول qoşul( آذ + عو : شرط) [Al : Bedingung. Fr: condition. Lat: conditio.]

قوشوت  qoşut( آذ : پارالئل. عو : موازات) [Fr: parallèle.]

قوشوتلوق  qoşutluq( آذ : ؟ عو : موازات) [Al : Parallelismus. Fr : parallelisme. Ing : parallelism. Yun : parallelos.]

قویوت  qoyut( آذ : پوستولا. عو : موضوعه. قونوت دا دئییلیر.) [Al : Postulat. Fr : postulat. Ing : postulate. Lat : postulatum.]

قوُرال  qurql( آذ + عو : قاعیده) [Al : Regl. Fr : règle. Ing : rule. Lat : regula.]

قوُرام  quram( آذ + عو : تئوری/ نظریه) [Al : Theorie. Fr : théorie. Ing : theory. Yun : theoria/ theorein.]

قوُرامسال  quramsal( آذ : تئوریک/ عو : نظری) [Al : theoretisch. Fr : théorique/ théoretique. Ing : theoretic.]

قوُرغو  qurğu(آذ: سپئکولاسیا. عو: نظر؛ فیکیر، تصور.) [Al : Spekulation. Fr : spéculation. Ing : speculation. Lat : speculatio.]

قوُرغول/ قوُرغوسال  aurğul/ aurğusal(نظری؛ فیکری، عقلی، تصوری، ذهنی)  [Al : Spekulativ. Fr : spéculatif. Ing : speculative.]

قوُرونتو  qurğu( آذ + عو : ؟) [Al : Einbildung Fr : illusion. تملسیز سانی. اؤرنه گین: کیشی اوغلونون کندیسی؛ کندی دگری اوزه رینه اولان بوش قانیسی]

قوُشقو  quşqu( آذ + عو : شبهه) [Al : Zweifel. Fr : doute. Ing : doubt. ]

قوُشقوچولوق  quşquçuluq( آذ ؟ عو: ریبیه) [Al : Skeptizismus. Fr : scepticisme. Ing : scepticism.]

قوُتسال  qutsal( آذ + عو : قدسی؛ مقدس، موبارک) [Al : heilig. Fr : saint. Saint/ holy. Lat : sactus.]

 

کندی اوچون  kendiüçün(آذ: ؟ عو: لذاتهی.) [r-sich. Fr : pour soi. Ing : for self.üAl : f]

کندیلیگیندنلیک  kendiliyindenlik( آذ : ؟ عو : تاویت = طویت) [Al : Spontaneitӓt. Fr : spontanéité. Ing : spontanity.]

کندینده واراولان kendinde varolan(آذ + عو : ؟) [Lat : ens a se.]

کندینده kendinde(آذ + عو : ؟) [Al : an sich. Fr : en soi. Ing : in-itself. Lat : in es.]

کندینده- کندیسی اوچون وارلیق kendinde-kendisi üçün varlıq(ژان پول سارتر-ین قوُللاندیغی قاورام) [Al : sein in sich-für sich. Fr : être en soi-pour soi. Ing : beig in itself-for itself.]

کندینده وارلیق kendinde varlıq(سارتر-ین قوُللاندیغی قاورام) [Al : sein in sich. Fr : être en soi. Ing : being in itself.]

کندینه قاپالیلیق  kendine qapalılıq [Al : Autismus. Fr : autisme. Ing : autism.]

کندینه یئتمه kendine yetme [Al : Autarkie. Fr : autarcie. Ing : autarky.]

کندینی آلداتما  kendini aldatma(سارتر-ین قوُللاندیغی قاورام) [Al : selbstbetrug. Fr : déception de soi-même.]

کندینی گرچکلشدیرمه  kendini gerçeklemdirme[Fr : réalisation de soi. Ing : self-realization.]

کندینی ایناندیرما  kendini inandırma[Al : Auto-suggestion. Fr: auto-suggestion. Ing: auto-suggestion.]

کسیکلی kesikli( آذ : ؟ عو : منفصل/ متقطع. قارشیتی سوَرکلی) [Al : diskontinuierlich/ unstetig. Fr : discontinu. Ing : discontinuous.]

کسیک سیز kesiksiz() [Al : steitig. Fr : continu. Ing : continous.]

کسین kesin(آذ: ؟ عو: قطعی؛ واجب الاجرا.) [Al : Kategorisch. Fr : catégorique. Ing : categorical.]

کسین لیک kesinlik (آذ : ؟ عو : یقین) [Al :Gewissheit. Fr : certitude. Ing : certainty/ certitude. ]

کسیشمه  kesişme [Al : Zusammenlaufen/ Konvergenz. Fr : convergence. Ing : convergency.]

کیپ kip( آذ : مودوس. عو : جهت/ حال/ تاویر= طور) [Al : Modus. Fr : mode. Ing : mode/ mood.]

کیپ لیک kiplik( آذ : ؟ عو : موجهیت) [Al : Moadalitӓt. Fr : modalité. Ing : modality.]

کیشی  kimi( آذ  + عو : ؟) [Al : Person. Fr : personne. Ing : person. Lat : persona.]

کیشی لیک kimilik( آذ + عو : شخصیت) [Al : persönlichkeit/ personalitӓt. Fr : personnalité. Ing : personality.]

کیشیسل kişisel( آذ + عو : شخصی) [Al : persönlich/ personal. Fr : personnel. Ing : personal.]

کؤکدنجیلیک kökdencilik( آذ : رادیکالیزما. عو : جذریه) [Al : Radikalismmus. Fr : radicalisme. Ing : radicalism.]

کیچیک ائورن kiçik evren(آذ: ؟ عو: عالم-ی صغیر.) [Al : Microkosmus. Fr : microcosmos. Ing : microcosm]

کیچیک اؤنرمه kiçik önerme(  آذ : ؟ عو : صغرا. اوُسدئیی قاورامی) [Al : Minor/ Untersatz. Fr : mineure. Ing : minor/ premisse. Lat : minor propositio.]

کیچیک تئریم  kiçik terim( آذ : ؟ عو : حد. اوُسدئیی قاورامی) [Al : Unterbegriff. Fr : mineur. Ing : minor (term). Lat : minor terminus.]

 

من  men[Al : Ich. Fr : moi. Ing : me/ myself. Lat : ego.]

منجیلیک  mencilik[égotisme]

منجیل لیک  mencillik[égoisme]

من اوچونجولوک  men üçüncülük[Al : Egozentrismus. Fr : égocentrisme. Ing : egocentrism.]

من اولمایان  men olmayan[Al : Nicht- Ich. Fr : non-moi. Ing : non-ego.]

من اؤزگه چیلیک  men özgeçilik[Al : Egoaltruismus. Fr : égoaltruisme. Ing : egoaltruism.]

منگی دؤنوش  mengi dönüş(آذ: ؟ عو: دئور-ی داییم) [Al : ewige wiederkunft/ ewige wiederkehr. Fr : éternel retour. Ing : etrnal return.]

 

ندن neden( آذ + عو : علت/ سبب) [Al : 1-Ursache. 2- Grund. Fr : 1- cause. 2- raison. Ing : 1- cause. 2- reason. Lat : 1- cause. 2- ratio.]

ندن بیلیم nedenbilim (آذ: ؟ عو: مبحث-ی اسباب.) [Al : Aetiologie. Fr : étiologie. Ing : etiology.]

ندنسل nedensel(آذ: ؟ عو: عللی) [Al : kausal. Fr : causal. Ing : causal.]

ندنسل لیک nedensellik( آذ  + عو : علیت) [Al : Kausalitӓt. Fr : causalité. Ing : causality. Lat : causalitas.]

ندنسیز nedensiz(آذ + عو: علت سیز؛ سبب سیز.) [Fr : sans cause/ gratis/ gratuit.]

نسنه nesne( آذ + عو : شئی) [Al : Objekt/ Gegenstand. Fr : objet. Ing : object. Lat : objectum.]

نسنل nesnel( آذ : آبیئکتیو. عو : آفاقی/شئیی) [Al : objectiv. Fr : objectif. Ing : objective.]

نسنل لشمه  nesnelleşme( آذ + عو : ؟ ) [Al : Objektivation. Fr/ ing : objectivation.]

نسنل لشدیرمه ( آذ + عو : ؟) [Al : Objektivierung. Fr : objectivation. Ing : objectivation.]

نسنل لیک nesnellik ( آذ : آبیئکتیویتئت. عو : آفاقی لیک) [Objektivitӓt. Fr : objectivité. Ing : objectivity. ]

نیجه ل  nicel(آذ: ؟ عو: کمی) [Al : quantitativ. Fr : quantitatif. Ing : quantitative.]

نیجه لیک nicelik( آذ : کانتیتئت. عو : کمیت) [Al : Quantitӓt. Fr : quantité. Ing : quantity. Lat : quantitas.]

نیته ل nitel(آذ: ؟ عو: کیفی.) [Al : qualitativ. Fr : qualitatif. Ing : qualitative.]

نیته لیک nitelik( آذ : کالیتئت. عو : کیفیت) [Al : Qualitӓt/ Beschaffenheit. Fr : qualité. Ing : quality. Lat : qualitas.]

 

اوقول  oqul(آذ + عو: مکتب؛ مدرسه.) [Al : Schule. Fr : école. Ing : school. Lat : schola.]

اولاناق olanaq( آذ + عو : ایمکان) [Al : Möglichkeit. Fr : possibilité. Ing : possibility. Lat : possibilitas.  ]

اولاسیجیلیق olasıcılıq( آذ : ؟ عو: احتمالیه) [Al : Probabilismus. Fr : probabilisme. Ing : probabilism. Lat : probabilis.]

اولاسیلیق olasılıq( آذ + عو : احتمالیت) [Al : Wahrscheinlichkeit. Fr : probabilité. Ing : probability. Lat : probabilitas.]

اولغو olğu( آذ : فاکت. عو : واقعه) [Al : Factum. Fr : fait. Ing : fact. Lat : factum.]

اولغوجولوق olğuculuq( آذ : پوزیتیویسم. عو : اثباتیه) [Al : Positivismus. Fr : positivisme. Ing : positivism. ]

اولوملو olumlu( آذ : پوزیتیو. عو : مثبت/ وجوبی) [Al : positiv. Fr : positif. Ing : positive. ]

اولوملاما olumlama(آذ: ؟ عو: تصدیق) [Al : Behauptung/ Bejahung. Fr : affirmation. Ing : affirmation. Lat : affirmatio.]

اولومسال olumsal( آذ + عو : ممکن/ مومکون) [Al : kontingent. Fr /  Ing : contingent. Lat : contingens. ]

اولومسوز olumsuz( آذ : نئگاتیو. عو : منفی) [Al : negativ. Fr : négatif. Ing : negative.]

اولومسوزلاما olumsuzlama(آذ: ؟ عو: اینکار؛ سلب، فقدان.) [Al : Verneeinung. Fr : négation. Ing : negation. Lat : negatio.]

اولوش oluş( آذ : ؟ عو : 1- صیرورت. 2- تکون) [Al : 1- Werden.  2- Genesis. Fr : 1- devenir. 2- genése. Ing : 1- becoming. 2- genesis. Lat : fieri > in fieri. Yun : genesis.  ]

اولوشوم oluşum( آذ + عو : تشکول) [Al : Bildung. Fr/ Ing : formation.]

اونغون onğun(آذ + عو: توتئم.) [Al/ Fr/Ing : Totem.]

اورتاق ortaq(آذ + عو: مشترک.) [Al : gemein. Fr : commun. Ing : common.]

اورتاق دوُیو ortaqduyu( آذ + عو : حس-ی مشترک) [Al : Gemeinsinn. Fr : sens commun. Ing : common sense. Lat : sensus communis.]

اورتام ortam(آذ + عو: محیط؛ بین.) [Fr : mitan/ milieu.]

اورتاقلاشالیق ortaqlaşalıq( آذ : ؟ عو : جماعت) [Al : Gemeinschaft. Fr : communauté. Ing : community.]

اورتاتئریم ortaterim( آذ : ؟ عو : متوسط حد) [Al : Mittelbegriff. Fr : moyen term. Ing : middle (term). Lat : terminus medius.]

 

اؤده و ödev(آذ: ؟ عو: وظیفه؛ فریضه، تکلیف.) [Al :Pflicht. Fr : devoir. Ing : duty]

اؤدۆس ödüs(آذ + عو: دئولت) [Al :Staat. Fr : État. Ing : state]

اؤبه ک  öbek( آذ : گوروپ. عو : ؟) [Al : Gruppe. Fr : groupe. Ing : group.]

اؤده و ( آذ + عو : وظیفه) [Al : Pflicht. Fr : devoir. Ing : duty. Yun : deon/ katheton.]

اؤگه öge( آذ : ائلئمئنت/ عنصر. عو :عنصر) [Al : Element. Fr : élément. Ing : element. Lat : elementum. ]

اؤگره تی öyreti( آذ : دوکترین. عو : ؟) [Al : Lehre. Fr/ Ing : doctrine.]

اؤکه öke( آذ + عو : داهی) [Al : Genie. Fr : génie. Ing : genius. Lat : genius.]

اؤکه لیک ökelik( آذ + عو: داهی لیک) [Al : Genialiӓt. Fr : genialité. ]

اؤلچو ölçü(آذ + عو: مقیاس.) [Fr : mesure.]

اؤلچوت ölçüt( آذ + عو : میصداق/ معیار/ قیسطاس) [Al : Kriterium. Fr : critérium/ critère. Ing : criterion.]

اؤنجه ل öncel( آذ : ؟ عو : مقدمه. اوُسدئیی تئریمی) [Al : Antecedent. Fr : antécédent. Antecedent. Lat : antecedens.]

اؤنجول/ اؤنجوللر öncül/ler( آذ + عو: مقدمات. اوُسدئیی تئریمی) [Al : prӓmiss. Fr : prémisses. Ing : premiss. Lat : praemissa.]

اؤنرمه önerme( آذ : ؟ عو : قضیه. اوُسدئیی تئریمی) [Al : Satz. Fr/ Ing : proposition. Lat : propositio.]

اؤنگؤرو öngörü(آذ: ؟ عو: تفرس.) [Al : Voraussicht. Fr : prévoyance. Ing : foresight.]

اؤنسل önsel( آذ : آپرییوری. عو : قبلی؛ اولی، قبل التجربی.) [Al/ Fr/ Ing : a priori. La : a priori.]

اؤنسئزی önsezi( آذ : ؟ عو : حس-ی قبل الوقوع) [Al : Ahnung. Fr/ Ing : presentiment.]

اؤنیارغی önyarğı(  آذ : ؟ عو : فیکر-ی باطیل/ ایعتقاد-ی باطیل/ پئشین حوَکوَم) [Al : Vorurteil. Fr : préjugé. Ing : prejudice. Lat : praejudicium.]

اؤرتوک örtük( آذ : ؟ عو : ضمنی) [Al : implizite. Fr : implicite. Ing : implicit.]

اؤرتوک تاسیم örtük tasım( آذ : ؟ عو : قیاس-ی مطوی. اوُسدئیی تئریمی) [Al : Enthymem. Fr : enthymème. Ing : enthymema. Yun : enthymema.]

اؤرتوشمه örtüşme( آذ + عو : تطابق) [Al : Koinzidenz. Fr : coïncidence. Ing : coincidence. Lat : coincidentia. ]

اؤیکونچ öykünç( آذ + عو : تاریخ) [Al : Geschichte. Fr : histoire. Ing : history. Yun : historia.]

اؤیکونمه öykünme( آذ + عو : تقلید) [Al : Nachahmung. Fr/ ing : imitation. Lat : imitatio.]

اؤت  öt( آذ + عو : زامان) [Al : Zeit. Fr : temps. Ing : time. Lat : tempus. Yun : khronos.]

اؤز öz( آذ + عو : ذات؛ ماهیت، کنه.) [Al : Wesen. Fr/ Ing : essence. Lat : essentia. Yun : ousia. ]

اؤزبیلیم özbilim( آذ + عو : ؟) [Al : Eidetik.] یوُنانجا edios–دان.

اؤزده ک özdek( آذ + عو : ماده؛ هیوُلا.) [Al : Materie. Fr : matière. Ing : matter. Lat : materia/ materies. Yun : hyle]

اؤزده کچی لیک özdekçilik( آذ : ماتریالیسم. عو : مادیه) [Al : Materialismus. Fr : materialisme. Ing : materialism.]

اؤزده کسل  özdeksel( آذ : ماتئریال. عو : مادی) [Al : materiell. Fr : materiel. Ing : material.]

اؤزده ش özdeş( آذ + عو : عینی= آینی؛ طیبقی.) [Al : identisch. Fr : identique. Ing : identical. Lat : identicus.]

اؤزده شله شمه özdeşleşme(آذ + عو: ؟) [Al : Identifikation. Fr : identification. Ing : identification.]

اؤزده شله ییم özdeşleyim( آذ + عو : ؟) [Al : Einfühlung.]

اؤزده شله ییم قوُرامی özdeşleyim quramı( آذ + عو : ؟) [al : Einfühlungstheorie.]

اؤزده شلیک özdeşlik( آذ + عو : عینیت) [Al : Identitӓt. Fr : identité. Ing : identity. Lat : identitas.]

اؤزه یؤنه لیک özeyönelik( آذ + عو: ؟ هوسئرل فلسفه سی تئریمی) [Al : eidetik. Fr : eidétique. Yun : eidos.]

اؤزدئوینیم özdevinim(آذ : ؟ عو: باالنفسه متحرکیت؛ تحرک-و بالذات.) [Al : Automatismus. Fr : automatisme. Ing : automatism.]

اؤزدئوینیملی özdevinimli(آذ: ؟ عو: ذات-الحرکی؛ حرکت-ی غیری اختیاری.) [Al : automatisch. Fr : automatique. Ing : automatic.]

اؤزگه جیلیک özgeçilik( آذ : ؟ عو : دیگرکاملیق) Altruismus. Fr : altruisme. Ing : altruism. Al : ]

اؤزگو/ اؤزگولوک özgü/ özgülük( آذ : خاص. عو : خاصه) [Al : Eingenschaft. Fr : propriété. Ing : property/ propriety. Ownership.]

اؤزگونچ özgünç(آذ: ؟ عو: ذات-ول قوه.) [Al : Autodynamismus. Fr : autodynamisme. Ing : autodynamism.]

اؤزگول özgül(آذ: سپئسیفیکا. عو: ممیز؛ نوعی، فصلی، غیری قابل-ی ارجا.) [Al : Al : spezifisch. Fr : spécifique. Ing : specific.]

اؤزگول لشدیرمه özgülleşdirme(آذ + عو: ؟) [Al : Spezifikation. Fr : spécification. Ing : specification.]

اؤزگون/ اؤزگونلوک özgün/ özgünlük(آذ + عو: بدیعی؛ ابداعی، اصیل) [ Al/ Ing : original. Fr : originale lat : originalis.]

اؤزگور özgür(آذ: + عو: حر.) [Al : Fre / Unabhaengig. Fr : libre. Ing : free.]

اؤزگور ایسته نچ özgür istenç( آذ + عو : ؟) [Al : Willensfreiheit. Fr : libre arbitre. Ing : free will. Lat : liberum arbitrium.]

اؤزگورلوک özgürlük( آذ : آزادلیق/حوریت. عو : حوریت) [Al : Freiheit. Fr : liberté. Ing :liberty/ freedom. Lat : libertas.]

اؤزنه özne( آذ : سابیئکت. عو : فاعیل؛ نفس، ذات، مئوضوع) [Al : Subjekt. Fr : subjt. Ing : subject. Lat : subjectum.]

اؤزنل öznel( آذ : سابیئکتیو. عو : انفسی؛ نفسی، ذهنی.) [Al :Subjektiv. Fr : subjectif. Ing : subjective. Lat : subjectivus.]

اؤزنل جیلیک öznelçilik( آذ : سابیئکتیویسم. عو : انفسییه) [Subjektivismus. Fr : subjectivisme. Ing : subjectivism.]

اؤزنیته لیک öznitelik( آذ : آتریبوت. عو : صفت/ صفت-ی ذاتیه) [Al : Attribut. Fr : attribut. Ing : attribute. Lat : attributum.]

اؤزیاپی özyapı(آذ: خاراختئر/ سجیه. عو: سجیه.) [Al : Charakter. Fr : character. Ing : character. Lat : character.]

اؤزوت özüt( آذ + عو : روح) [Al : Seele. Fr : âme. Ing : soul. Lat : anima. Yun : psykhe.]

اؤزوت بیلیم özütbilim( آذ : پسیخولوگیا. عو : روحیات) [Al : Psychologie. Fr : psychologie. Ing : psychology.]

اؤزوتسل özütsel( آذ + عو : روحی) [Al : psychisch. Fr : psychique. Ing : psychical.]

اؤزوتسل بیتکیلیک özütsel bitkilik(آذ: ؟ عو: ؟) [Al : Psychastheni. Fr : psychasthénie. Ing : psychasthenia.]

اؤزوتسل بوزوقلوق özütsel bozuqluq(آذ + عو: ؟) [Al : Psychose. Fr : psychose. Ing : psychosis.]

اؤزوتسل چؤکونتو özütsel çöküntü(آذ + عو: ؟) [Fr : dépression nerveuse. Al : Nervenzusammenbruch. Ing: break-down. Lat : depressio ]

اؤزوت چؤزوم  özütçözüm(آذ : پسیخانالیز. عو : تحلیل-ی روحی) [Al : Psychoanalyse. Al : psychanalyse.]

 

ساچیلما  saçılma(ژاک دئریدا-نین قوُللاندیغی قاورام) [Al : dissemination. Fr : dissémination. Ing : dissemnation.]

ساچما saçma( آذ :آبسورد. عو : عبث) [Al/ Ing : Absurd. Fr : absurde.]

ساغدوُیو sağduyu( آذ : ؟ عو : عقل-ی سلیم؛ حیس-ی سلیم) [Al : Gesunder Verstan. Fr : bon sens. Ing : good sense/ common sense.]

ساغین sağın( آذ : ؟ عو : صحیح؛ دقیق، حقیقی، محکم، سالیم.) [Al : exakt. Fr/ ing : exact. Lat : exgere.]

ساغین بیلیم/لر sağınbilim/ler( آذ : ؟ عو : علوم-ی صحیحه؛ علوم-ی دقیقه.) [Al : exakte Wissenschaften. Fr : sciences exactes. Ing : exact scien sciences.]

سالت salt( آذ + عو : صرف/ صاف/ محض) [Al : rein. Pur. Ing : pure. Lat : purus.]

سالت گؤرو saltgörü( آذ + عو : ؟ کانت-ین فلسفه یه گتیردیگی قاورام. سالت سئزگی ده دئییلیر) [Al : reine Anschauung. Fr : intuition pure. Ing : pur intuition.]

سالتیق saltıq( آذ + عو : مطلق) [Al :absoulut. Fr : absolu. Ing : absolute. Lat : absolutus.]

سالتیقچی لیق saltıqçılıq( آذ + عو : مطلقیت) [Absolutismus. Fr : absolutisme. Ing : absolutism.]

سالتیق اوُس saltıq us(  آذ + عو : مطلق عقل. کانت-ین قوُللاندیغی قاورام.) [Al : reine Vernunft.]

سانری sanrı(آذ: هالوسیناسیا. عو؟) [Al : halluzination. Fr : hallucination. Ing : hallucination.]

ساپلانتی saplantı( آذ + عو : فیکر-ی ثابت) [Al : fixe Idee. Fr : idée fixe. Ing : fixed idea. Lat : fixus.]

سارسیلمازلیق sarsılmazlıq( آذ : ؟ عو : اطمینان-ی نفس) [Al : ataraxie. Fr : ataraxie. Ing : ataraxia. Yun : ataraksia.]

ساو sav( تئزیس/ تئز. عو : مدعا. تئز) [Al : Lhese/ Thesis. Fr : thèse. Ing : thesis. Yun : thesis. ] ساو (مدعا= thése) قارشی ساو (نقیض-ی مدعا=antithèse ) بیره شیم (ترکیب=synthèse ). 

سئچه نک seçenek( آذ : ؟ عو) [Al : Alternativ. Fr : alternatif. Ing : alternative. ]

سئچیک seçik(آذ + عو: ؟) [Al : deutlich. Fr : distinct. Ing : distinct. Lat : distinctus.]

سئچمه جی seçmeci( آذ : ؟ عو : ؟) [Yun : eklektikos.]

سئچمه جیلیک seçmecilik( آذ + عو : ؟) [Al : Eklektizimus. Fr : éclectisme. Ing : eclecticism.]

سرگیله مه جیلیک sergilemecilik(آذ + عو: ؟) [Al : Exhibitioismus. Fr : exhibitionnisme. Ing : sxhibitionism.]

سئوینچ sevinç(آذ + عو: ؟) [Al : Freude. Fr : joie. Ing : joy.]

سئزگی sezgi( آذ + عو : حدس/ تحدس) [Al : Anschauung. Fr/ Ing : intuition. Lat : intuitio-intuitus.]

سئزگی چیلیک sezgiçilik( آذ : ؟ عو : تحدسیه) [Al : Intuitionismus. Fr : intuitionisme.]

سیمگه simge( آذ : سیمبول. عو : رمز) [Al : Symbol. Symbole. Ing : symbol. Yun : symbolon.]

سیمگه سل اوُسدئیی simgesel usdeyi( آذ + عو : ؟) [Al : symbolische Logik. Fr : symbolique « logique ». ing : symbolic logic.]

سوموت ( آذ : کانکرئت. عو : مشخص) [Al : Konkret. Fr : concret. Ing : concrete. Lat : concretus.]

سونسال sonsal( آذ : ؟ عو : بعدی) [Lat : a posteriori.]

سونسوز sonsuz(آذ : ؟ عو : نامتناهی) [Al : unendlich. Fr : infini. Ing : infinite. Lat : infinitus.]

سونوچ sonuç( آذ + عو : نتیجه) [Al : Schluss/ Schlusssatz/ koklusion. Fr/ Ing : conclusion. Lat : conclusio.]

سوروملولوق sorumluluq( آذ + عو : مسولیت) [Al : Verantwortung. Fr : responsabilité. Ing : responsability.]

سورون sorun( آذ : پارئبلئم. عو : مسله) [Al : Problem. Fr : probleme. Ing : problem. Yun : problema.]

سورونسال sorunsal( آذ : پارئبلئماتیک. عو : احتمالی) [Al : problematisch. Fr : problématique. Ing : problematic. Yun : problematikos.]

سویسوزلاشما soysuzlaşma( آذ + عو : ؟) [Al : Entartung/ Degeneration. Fr : dégénérescence. Ing/ lat : degeneration.]

سویوت soyut( آذ : آبستراکت/ مجرد. عو : مجرد) [Al : abstrakt. Fr : abstrait. Ing : abstract. Lat : abstractum.]

سویوتلاما soyutlama( آذ : آبستراکسیا. عو : تجرید) [Al : Abstraktion. Fr/Ing : abstraction. Lat : abstractio.]

سؤیلم söylem(آذ + عو: ؟) [Al : diskurs. Fr : discourse. Ing: discourse.]

سؤیله ن söylen( آذ : میف/ عو : اوسطوره) [Al : Mythos. Fr/ ing : mythe. Yun : mythos.]

سؤیلن بیلیم söylenbilim(آذ: میفولوگیا. عو: ؟) [Al : Mythologie. Fr : mythologie. Ing : mythologie. Mythologia.]

سؤیله شیم söyleşim(آذ: دیالوق. عو: ؟) [Al : dialog. Fr : dialogue. Ing : dialogue.]

سوُنوم sunum(آذ + عو: ؟) [Al : Reprӓsentation. Fr : représentation. Ing : representation. Lat : repraesentatio.]

سوَره süre( آذ + عو : مدت) [Al : Dauer. Fr : durée. Ing : duration.]

سوَره چ süreç( آذ : پاراسئس. عو : ؟) [Al :Prozess. Fr : processus. Ing : process. Lat : processus.]

سوَرکلی sürekli( آذ + عو : متمادی) [Al : Kontinuierlich. Fr : continu. Ing : continous. Lat : continuum.]

سورکلی لیک süreklilik( آذ : ؟ عو : تمادی) [Al : Kontinuitӓt. Fr : continuité. Ing : continuity. Lat : continuitas.]

 

شاشما şaşma(آذ + عو: ؟) [Al : Verwunderung. Fr : étonnement. Ing : astonishment.]

تاقیم ارکی taqımerki( آذ : اولیگارخیا  عو : ؟ ) [Al : Oligarchie. Fr : oligarchie. Ing : olgarchy. Yun : oligarkhia.]

تاقینتی taqıntı(آذ + عو: ؟) [Al : Belagerung. Fr : obsession. Ing : obsession.]

تامآلغی (توَکل آلغیtükelalğı ) tamalğı (آذ: ؟ عو: ادراک-ی دقیق) [Al : Apperception. Fr/ Ing : apperception. Lat : percipere.]

تام ائویرمه (توَکل ائویرمهtükelevirme ) tamevirme( آذ + عو: ؟ اوُسدئیی تئریمی.) [Al : Inversion. Fr/ Ing : inversion.]

تانیم  tanım( آذ : دئفینیسیا/ تعریف. عو : تعریف) [Al : Definition/ Begriffsbestimmung. Fr : définition. Ing : definition. Lat : definitio. ]

تانیما tanıma(آذ + عو: تشخیص؛ معریفت، تذکر، تصدیق.) [Al : Erkennen/ Wiedererkennen/ Dankbarkeit. Fr : reconnaissance. Ing : recognition.]

تانیملاما tanımlama(آذ + عو: ؟) [Fr : définir. Defining.]

تانیت tanıt( آذ + عو : اثبات) [Al : Beweis. Fr : preuve. Ing : proof. Lat : probare.]

تانیتلاما tanıtlama( آذ : دئمونستراسیا/ برهان. عو : برهان) [Al : Demonstration/ beweis. Fr : démonstration. Ing : demonstration. Lat : demonstratio.]

تانری بیلیم tanrıbilim( آذ : تئولوگیا. عو : الهیات) [Al : Theologie. Fr : théologie. Ing : theology.]

تانری تانیمازلیق tanrıtanımazlıq( آذ : ؟ عو : الحاد) [Al : Atheismus. Fr : athéisme. Ing : atheism. Yun : atheos.]

تاپینجاقچیلیق tapınaqçılıq(آذ + عو: ؟) [Al : Fetichismus. Fr : fétichisme. Ing : fetichism.]

تانسیق tansıq(آذ + عو: معجزه.) [Al : Wunder. Fr : miracle. Ing : miraculum. Lat : miraculum.]

تاسار tasar(بیلگی قوُرامی تئریمی) [Al/ Fr/ ing : plan]

تاساریم tasarım( آذ : روپرئزانتاسیا. عو : تصور) [Al : Vorstellung. Fr : représentation. Ing : representation. Lat : repraesentatio.]

تاسلاق taslaq(آذ + عو: لایحه) [Al : Projekt. Fr : projet. Ing : project ;]

تاسیم tasım( آذ : ؟ عو : قیاس. اوُسدئیی تئریمی) [Al : Syllogismus. Fr : syllogisme. Ing : syllogism. Yun : syllogismos.]

تک آنلاملی tekanlamlı( آذ: بیر معنالی. عو: واحید-او-معنا) [Al : eindeutig. Fr : univoque. Ing : univocal. Lat : univocus.]

تک منجیلیک tekmencilik( آذ : ؟ عو : عندیه) [Al : Solipsismus. Fr : solipsisme. Ing : solipsism. Lat : solus+ipse.]

تکلجی اؤنرمه tekelci önerme( آذ : ؟  عو : قضیه -ی حاصیره. اوُسدئیی تئریمی.) [Al : exclusives Urteil. Fr/ Ing : exclusive proposition.]

تکیل tekil( آذ  + عو : مفرد) [Al : Singular. Fr : singulier. Ing : singular. Lat : singularis.]

تئپکه tepke(آذ: ؟ عو: فعل-ی منعکس.) [Al : reflex. Fr : réflexe. Ing : erflex Lat : reflexus.]

تئپکی tepki(آذ: رئآکسیا. عو: عکس العمل. تئپکیمه ده دئییلیر) [Al : Reaktion. Fr : réaction. Ing : reaction.]

تیکل tikel( آذ + عو : جزئی) [Al : partikular. Fr : particulier. Ing : particular. Lat : particularis.]

تین tin( آذ : ؟ عو : نفس/ روح) [Al : Geist. Fr : esprit. Ing : spirit. Lat : spiritus. Yun : pneuma/ nous.]

تینسل بیلیملر tinsel bilimler( آذ : ؟ عو : معنوی علملر) [Al : Geistswissenschaften. Fr : science morales. Ing : moral sciences.]

تینسل جیلیک tinselcilik( آذ : ؟ عو : روحیه) [Al : Spiritualismus. Fr : spiritualisme. Ing : spiritualism. ]

تینلیجیلیق/ تینلیقجیلیق tınlıcılıq/ tınlıqçılıq( آذ + عو : جانلیجیلیق) [Al : Animismus. Fr : animisme. Ing : animism. Lat : animismus.]

توپلولوق topluluq(آذ + عو: اجماع) [Al : Gemeinschaft. Fr : communauté. Ing : community. Lat : communalitas.]

توپلوم  toplum(آذ + عو: جمعیت) [Al : Gesellschaft. Fr : société. Ing: society.]

توپلوم بیلیم  toplumbilim(آذ + عو: ؟) [Al : Soziologie. Fr : sociologie. Ing : sociology.]

تؤره töre(آذ + عو:عادت؛ اخلاق ) [Fr : moeurs]

تؤره بیلیم törebilim(آذ + عو: اخلاق؛ علم-ی اخلاق) [Fr : la morale/ l’éthique.]

تؤره ل törel(آذ: لئگیتیم. عو: مشروع . یاسال سؤزجوگو ده قوُللانیلماقدادیر.) [Fr : légitime.]

تؤز töz( آذ + عو : جوهر) [Al : Substanz. Fr/Ing : substance. Lat : substantia. Yun : hypostasis. ]

توُتارلی tutarlı( آذ : ؟ عو : انسجاملی) [Al : Konsequent. Fr : conséquent. Ing : consequent. Lat : consequens.]

توُتارلی لیق tutarlılıq( آذ : عو : انسجام) [Al : Zusammenhang, kohӓrenz. Fr: cohérence. Ing: coherence/ consistancy. Lat : cohaerentia.]

توُتارسیز tutarsız( آذ : ؟ عو : انسجامسیز) [Al : inkonsequent. Fr : inconséquent. Ing : inconsequent.]

توُتقو tutqu( آذ + عو : احتراص) [Al : Leidenschaft. Fr : passion. Ing : passion. Lat : pqssio. Yun : pathos.]

توُتوجولوق tutuculuq(آذ + عو: محافظه کارلیق.) [Al : Konformismus. Fr : conformisme. Ing : conformism.]

توَمدنگلیم tümdengelim( آذ : دئدوکسیا. عو : تعلیل) [Al : Deduktion. Déduction. Ing : deduction. Lat : deductio.]

توَمدنگه لیملی tümdengelimli( آذ : ؟ عو : تعلیلی) [Al : deduktiv. Fr : déductif. Ing : deductive.]

توَمل tümel( آذ : یونیورئسال. عو : کلی) [Al/ Ing : universal. Fr : universel. Lat : universalis.]

توَمل اؤنرمه tümel önerme( آذ : ؟ عو : کلی قضیه. اوُسدئیی تئریمی) [Fr : proposition universelle.]

توَمه واریم tümevarım( آذ : ایندوکسیا. عو : استقرا) [Al : Induktion. Fr/ Ing : induction. Lat : inductio. Yun : epagoge.]

توَمتانریجیلیق tümtanrıcılıq( آذ : پانتئیزم. عو : وجودیه) [Al : Pantheismus. Fr : panthéisme. Ing : pantheism. Yun : pan+theos.]

توَر tür( آذ + نوع. عو : نوع) [Al : Art. Fr : espèce. Ing/ Lat : species.]

توَرده ش türdeş(آذ: هوموگئنا. عو: متجانس. باق! آیریشیق = هئترئوژئن) [Al : homogen. Fr : homogène. Ing : homogenous.]

توَره türe(آذ + عو: عدالت ) [Al/ Gerechtigkeit. Fr/ Ing : justice. ]

توَروم türüm( آذ : ائمانسیپاسیا. عو : صدور) [Al : Emanation. Fr : émanation. Ing : emanation. Lat : emanatio.]

توَزه  tüze(آذ + عو: حوقوق) [Al : Recht. Fr : droit. Ing : rigth]

 

اوُچ  (آذ + عو: منتها؛ غایت، اقصا.) [Al : Aeusserste. Fr : extrême. Ing : extreme.]

اوُچلار  uçlar(عو: منتهالار) [Fr : extrêmes]

اوُچتئریم uçterim(آذ + عو: ؟) [Al : Aeusserste. Fr : extrême. Ing : extreme.]

اوُغراق uğraq(آذ + عو: لحظه؛ آن.) [Al : moment. Fr : moment. Moment.]

اوُلوس ulus(آذ + عو: میللت.) [Al : Nation. Fr : nation. Ing : nation]

اوُنوتوش unutuş(آذ + عو: ؟) [Al : Vergessen/ Vergessenheit. Fr : oubli. Ing : forgetting.]

اوُلام  ulam( آذ: کاتئگوریا. عو: مقوله) [Al : Kategorie. Fr : categorie. Ing : categorie. La : praedicamentum. Yun : kategoria.]

اوُس  us( آذ + عو : عقل) [Al :Vernunft. Fr : raison. Ing : reason. Lat : ratio.]

اوُساوورما  usavurma[عقل یوروتمه]( آذ + عو : محاکمه) [Vernunftschluss. Fr : raisonnement. Ing : reasoning.]

اوُسچولوق  usçuluq( آذ : راسیونالیسم. عو : عقلیه) [Al : Rationalismus. Fr : rationalisme. Ing : rationalism.]

اوُسدئیی  usdeyi(آذ + عو: منطیق) [Al : Logik. Fr : logique. Ing : logic. Yun : logike (tekhne).]

اوُسدیشی usdışı( آذ + عو : غیر-ی عقلی) [Al/ Ing : irrational. Fr : irrationnel.]

اوُیاران uyaran(آذ + عو: ؟) [Al : Stimulus. Fr : stimulus. Ing : stimulus]

اوُیاریم uyarım(آذ + عو: ؟) [Al : Reiz. Fr : excitation. Ing : excitation. Lat : excitatio.]

اوُیغارلیق uyğarlıq(آذ + عو: مدنیت.) [Al : Zivilisieren/ Zivilisation. Fr : civilisation. Ing : civilisation. ]

اوُیما uyma(آذ + عو: ؟) [Al : Anpassung. Fr : adaptation. Ing : adaptation.]

اوُیوم uyum( آذ : هارمونیا/ آهنگ. عو : آهنگ) [Al :Harmonie. Fr : harmonie. Ing : harmony. Yun : harmonia.]

اوُیوشمازلیق uyuşmazlıq(آذ + عو: ؟) [Al : Gegnerschaft. Fr : antagonisme. Ing : antagonism.]

اوُیوتوم uyutum( آذ : ؟ عو : نوم-ی صناعی) [Al : Hypnose. Fr : hypnose. Ing : hynodid. Yun : hynos.]

اوُزام uzam( آذ : ائکستانسیا. عو : حیز) [Al : Ausdehnung. Fr : étendu/ extention. Ing : extention/ extent. Lat : extentio.]

اوُزای uzay( آذ : مکان ؟. عو : مکان) [Al : Raum. Fr : espace. Ing : space. Lat : spatium.]

اوُزوت  uzut( آذ + عو : صنعت) [Al : Kunst. Fr/ Ing : art. La : ars.]

اوُزلاشیم uzlaşım( آذ ؟ عو : تالیف.) [Al : Konvention. Fr/ Ing : convention. Lat : conventio.]

اوُزلاشیمجیلیق uzlaşımcılıq( آذ ؟ عو : تالیفیه.) [Al : Konventionalismus. Fr : conventionalisme. Ing : conventionalism.]

 

اولکو ülkü( آذ + عو : مفکوره) [Al : Ideal. Fr : idéal. Ing : ideal.]

اولکوسل ülküsel( آذ + عو : مفکوره وی) [Al : Ing/ Ideal. Fr : idéal.]

اوره تیم üretim(آذ + عو: استحصال. قارشیتی توکه تیم دیر) [Al : produktion. Fr : production. Ing : production.]

اوست آلغی üstalğı(آذ: ؟ عو: فوق-ال-ادراک) [Al : Apperzeption. Fr : aperception/ apperception. Ing : apperception.]

اوست- دیل üst-dil( آذ + عو : ؟) [Al : Metasprache. Fr : métalangue. Ing : metalanguage]

اوست یاپی üstyapı(آذ: ؟ عو: اوست بنیه) Al : Superstruktur.Fr : superstructure. Ing : superstructure.]

وارغی varğı( آذ : ؟ عو : نتیجه ؟) [Al : Konsequenz/ Folgerung. Fr : conséquence. Ing : consequence. Lat : consequantia.]

وارلیق  Varlıq[Al : Sein. Fr : être. Ing : being. Lat : ens/ esse. Yun : to on/ einai.]

وارلیق بیلیم varlıqbilim( آذ : اونتولوگیا. عو : مبحث-ی وجود) [Al : Ontologie. Fr : ontologie. Ing : ontology. ontologia. ]

واراولوش varoluş( آذ : ائکزیستانسیا. عو : وجود/ موجودیت) [Al : Dasein/ Existenz. Fr/ Ing : existence. Lat : existentia.]

واراولوشچولوق varoluşçuluq( آذ : ائکریستانسیالیسم. عو : ؟) [Al : Existenzialismus. Fr : existentialisme. Ing : existentialism.]

واراولوشسال varoluşsal( آذ : ائکزیستانسیال. عو : ؟) [Al : existenziel. Fr : existentiel. Ing : existential.]

وارساییم varsayım( آذ + عو : فرضیه) [Al : Hypothese. Fr : hypothése. Ing : hypothesis. Lat : suppositio. Yun : hypothesis.]

وئری veri(آذ: ؟ عو: معطی= معطا) [Al : Gegenben. Fr : donné. Ing : given.]

 

یابانجیلاشما yabancılaşma(آذ + عو: ؟) [Al : verӓusserung. Fr : alienation. Ing : alienation.]

یادارکلیک yaderklık(آذ + عو: ؟) [Al : Heteronomie. Fr : étéronomie. Ing : heteronomy.]

یادسیما yadsıma( آذ + عو : نفی) [Al : Negation. Fr : négation. Ing : negation. Yun : apophsis. Lat : negatio.]

یالین (اؤنرمه) yalın(önerme)(آذ + عو: ؟ اوُسدئیی تئریمی.) [Al : assertorisch. Fr : assertorique. Ing : assertoric.]

یان آنلام yananlam(آذ + عو: ؟) [Al : konotation. Fr : connotation. Ing : connotation. ]

یانیلما/ یانیلغی yanılma/ yanılğı( آذ + عو : خطا) [Al : Irrtum. Fr : erreur. Ing/ lat : error.]

یانیلمالی تاسیم yanılmalı tasım( آذ : ؟ عو : قیاس-ی فاسد) [Al : Fehlschluss/ Paralogismus. Fr : paralogisme. Ing : paralogism. Yun : paralogismos.]

یانیلساما yanılsama( آذ : ؟ عو :وهم/ توهم) [Al : Illusion/ Tӓuschung. Fr/ Ing : illusin. Lat : illusio.]

یانقیلاما yanqılama() [Al : Echolalie/ echochasia. Fr : écholalie. Ing : echolalia.]

یانیلتماجا yanıltmaca(آذ + عو: سفسطه) [Al : Trugschluss/ Fangschluss. Fr : sophisme. Ing : sophism/ fallacy. Yun : sophisma.]

یانلیشلاماجیلیق yanlışlamacılıq(آذ + عو: ؟) [Al : flsifikationismus. Fr : falsificationnisme. Ing : falsificationism.]

یانسیتما yansıtma() [Al : projektion. Fr : projection. Ing : projection. ]

یاپی yapı() [Al : Struktur. Fr : structure. Ing : tructure.]

یاپینتی yapıntı( آذ : ؟ عو : تصنیع) [Al : Fiction. Fr/ Ing : fiction. Lat : fictio.]

یاپیسالجیلیق yapısalcılıq( آذ + عو : ؟) [Al : Strukturalismus. Fr : structuralisme. Ing : structuralism.]

یارادانجیلیق yaradancılıq( آذ + عو : ؟ ) [Al : Deismus. Fr : déisme. Ing : deism.]

یارارجیلیق yararcılıq( آذ : ؟ عو : نفعیه) [Al : Utilitarismus. Fr : utilitarisme. Ing : utilitarism.]

یارغی yarğı( آذ + عو : حوَکوم) [Al : Urteil. Fr : jugement. Ing : judgement. Yun : apophasis. Lat : judicium.]

یاشانتی yaşantı( آذ + عو : ؟) [Al : Erlebnis. Fr : expérience vécue. Ing : experience.]

یازغی yazğı() [Al : Fatalitӓt. Fr : fatalité. Ing : fatality.]

یازغیجیلیق yazğıçılıq( آذ : ؟ عو : جبریه) [Al : Fatalismus. Fr : fatalisme. Ing : fatalism.]

یئتی yeti( آذ : ؟ عو : ملکه) [Al : Vermögen. Fr : faculté. Ing : faculty. Lat : facultas.]

یئتکه yetke() [Al : Autoritӓt. Fr : autorité. Ing : authority. Lat : auctoritas.]

یوقسونلوق yoqsunluq() [Al : Enttӓuschung/ Unbefriedigtsein. Fr : frustration. Ing : frustration.]

ییغین yığın( آذ + عو : کوَتله) [Al : Masse. Fr : masse. Ing : mass. Lat : massa.]

یوروم yorum( آذ : + عو: تفسیر) [Al : Interpretation. Fr : interprétation. Ing : interpretation.]

یورومساما yorumsama( آذ : ؟ عو : ؟) [Al : Hermeneutik. Fr : herméneutique. Ing : hermeneutics. Yun : hermeneutike.]

یؤنه لیم yönelim( آذ + عو : ؟) [ Al : intention. Fr/ Ing : Intention]

یؤنه لیمسل yönelimsel( آذ + عو : ؟) [Al : intentional.]

یؤنه لمیشلیک yönelmişlik( آذ + عو : ؟) [Al : Intentionalitӓt. Fr : intentionalité. ]

یؤنتم yöntem( آذ : ؟ عو : اوصول) [Al :Methode. Fr : méthode. Ing : method. Lat : methodus. Yun : methodos.]

یؤنتم بیلیم yöntembilim(آذ : ؟ عو : اوُصولیات) [Al : Methodologie/ Methodenlehre. Fr : méthodologie. Ing : methodology.]

یوَکلم yüklem( آذ : پرئدیکات/ خبر. عو : محمول) [Al : Prӓdikat. Fr : prédicat. Ing : predicate. Lat : praedicatum.]

 

 

یوُقاریدا بوُلونان قاورام- تئریملر سؤزلوگونو دۆزه نله مک اوچون یارارلاندیغیم باشلیجا قایناقلار:

- "فلسفه تئریملری سؤزلوگو" بدیعآ آقارسوُ، اینقیلاپ کیتاب ائوی، دوققوزونجو باسقی ایستانبول 1998

- "فلسفه سؤزلوگو" اورخان خنجرلی اوغلو، رمزی کیتاب ائوی، اون دؤردونجو باسقی ایستانبول 2004

- "فلسفه سؤزلوگو" آفشار تیموچین؛ بوُلوت یایینلاری، دؤردونجو باسقی ایستانبول 2002

- "فلسفه سؤزلوگو" احمد جئویزجی، پرادیگما یایینجیلیق، آلتینجی باسقی ایستانبول 2005

- "فلسفه سؤزلوگو" عبدالباقی گوچلو- ارخان اوُزون- سرخان اوُزون- اومید خوسرئو یولسال، بیلیم و صنعت یایینلاری، ایکینجی باسقی ایستانبول 2003

 - André Lalande: Vocabulaire technique et critique de la philosophie; 2 édition Quadrige : 2006 juin

- عوثمانلیجا- تورکچه آنسیکلوپئدیک لوغت، فرید دئوه لی اوغلو، آیدین کیتاب ائوی، اییرمی ایکینجی باسقی آنکارا 2005

 

 

 

 

 اک (1):

دیلین اؤزو؛ کؤکه نی، آنلامی، یاپیسی اوزه رینده آراشدیرما- چالیشمالار اسکی چاغ فلسفه سیندن بری سوَرمکده دیر. آنجاق دیل فلسفه سی اؤزللیکله اون سکیزینجی یوزییلدا آلمان دﯙشونورو فون هئردئر (Gottfred von Herder 1744-1803)ین چالیشمالارییلا اولوشمایا باشلار. آلمان آکادئمیسی 1770 ییلیندا "دیلین قایناغی" قونوسوندا بیر اینجه لمه یاریشماسی دﯙزه نله میشدیر. فون هئردئر؛ بوُ یاریشمایا آدی گئچن اینجه لمه سییله قاتیلیر. 1772 ییلیندا یاییملانان بوُ چالیشمادا هئردئر "دیل، کیشی اوغلونون دﯙشونجه ایله بیلینجیدیر" گیبی چوق دوغرو بیر یارغییی ایرلی سورور. چاغداشی گئورگئس هامان (Georges Hamman1730-1788) هئردئره قارشی چیقاراق دیلی کیشی اوغلونون یاراتامایاجاغی، بوُندا تانریسال بیر اسین (ایلهام)ین پایی اولدوغونو ایرلی سوره ر. هامان-ا گؤره کیشی اوغلو دیلی تانریدان اؤگره نمیشدیر. 1818دن باشلایاراق یالنیزجا دیل اﯙستونه چالیشان اﯙنلو آلمان دﯙشونورو فون هوُمبولد (Karl Wilhem von Humboldt 1767-1835) بوُ بیلیم دالینی داها دا گلیشدیره رک سونراکی دیل بیلیمجی دﯙشونورلری؛ اؤزللیکله دؤ سوسور ایله فلسفه جی هایدئگر-ی دریندن ائتکیله میشدیر.

 

اک (2):

تورک دیلی نین ان یاقشی دیل بیلگیسیلریندن بیرینی یازمیش اولان فرانسیز توَرک بیلیمجی ژان دئنی (Jean Deny)؛ یاپیتی نین اؤنسؤزونه آلمان دوغوبیلیمجی ماکس مولئر (Max Müller)ین شوُ اولدوقجا دوغرو سؤزلرینی آلیر:

« توَرکجه نین بیر دیل بیلگیسی تگزینجینی اوقوماق؛ بوُ دیلی اؤگرنمک ایسته مه ینلر ایچین بیله بیر بگه نی (ذئوق)دیر. توَرلو دیل بیلگیسل بیچیملرین بلیرتیلمه سینده کی اوُستالیق؛ آد ایله ائیلم چکیمی دیزگه سینده کی دﯙزنلیک، بوَتون دیل یاپیسینداکی سایداملیق، قولایجا آنلاشیلابیلمه یئته نگی، کیشی اوغلونون آنلاق (ذکا)ینین دیل آراجی ایله بلیرن اﯙستون گوجونو قاورایابیلنلرده حایرانلیق اوُیاندیریر. آراچ اولاراق؛ توَرک دیلینده کی دوُیغو ایله دوشونجه لرین ان اینجه آیرینتیلارینی بلیرته بیلمه، سس ایله بیچیم اؤگه لرینی اؤندن – سونا دگین دوزنلی، اوُیارلی بیر دیزگه یه گؤره بیر- بیرلرییله باغداشدیریب – دیزیله مه گوَجو، کیشی اوغلونون آنلاغی نین دیلده گرچکله شن بیر باشاریسی اولاراق بلیریر. دیللرین بیر چوغوندا بوُ یاراتیش قایناقلاریندان آرتیق هئچ بیر ایز قالمامیشدیر. اونلار چؤزولمز قایالار گیبی قارشیمیزدا دوُرور. آنجاق دیلجی نین میکروسکوبو ایله، دیل یاپیسینداکی اؤگه لر اورتایا چیقاریلیر. اویسا بوُنون ترسینه اولاراق؛ توَرک دیلی نین دیل بیلگی سینده توَمدن آری (صاف/ خالص) بیر دیل یاپیسی گؤرولور. بوُ اؤیله بیر دیل بیلگیسی دیر کی بیر بوُلور (کریستال) قووان (آریلار ایچین یاپیلان بارینلاق/ ائو) ایچینده بال پتکلری نین اولوشونو نئجه سئیرائده بیلیرسک، اوندا دا دوشونجه نین ایچ اولوشلارینی اؤیله سئیرائده بیلیریز. توَرک دیلی؛ سئچکین بیر بیلگینلر قوُرولونون اوُزون بیر چالیشما اویلاشماسی ایله یاپیلمیش ساییلاجاق دۆزگونلوکده دیر.نه وارکی؛ هئچ بیر قوُرول، توَرکیستان بوزقیرلاریندا کندی - کندیلرینه یاشایان بوُ کیشی اوغوللاری نین، دوغوشدان ائدینیلن، یئریوَزونده کی بنزرلریندن هئچ آشاغی اولمایان، دیل دوُیغوسو قوُراللاری یا دا ایچگوَدو (غریزه) ایله اورتایا قویدوقلاری بوُ دیل گیبی گؤزل بیر دیل یاراتامازدی».

 

اک (3):

تئریم ایله قاورام؛ سؤزجوک ایله اوُلام دئییملری اۆزه رینه قیسا بیر آچیقلاما:

تئریم:

بللی بیر چالیشما آلانینا اؤزگو (خاص)؛ تک آنلام داشییان قاورام دئمکدیر. بللی چالیشما آلانی بیلمه؛ اوُزوت (صنعت) ... اولابیلیر. گؤنده لیک قونوشما دیلینده قارشیلیغی یوقدور. اوسته لیک دوُیغوسال آنلامدان دا یوقسوندور. ائوریمسل گلیشمه سونوجو اولاراق تئریملرین آنلاملاری دگیشه بیلیر. آنجاق تئریم؛ آنلامی نین هر دگیشمه سینده ده، تک آنلامی دیله گتیریر. اؤرنه گین: فیزیک بیلیمینده "آتوم" تئریمی نین آنلامی چوق دگیشمیشدیر. آنجاق آنلامین هر دگیشمه سینده؛ دگیشمیش اولان او تک آنلامی قوروموشدور. تئریم دئییمی؛ "سؤزجوک"، "قاورام" "اوُلام" دئییملرییله قاریشدیریلمامالیدیر. نیته کیم هر تئریم بیر سؤزجوک-دور. آنجاق هر سؤزجوک تئریم دئگیلدیر. هر تئریم بیر قاورام-دیر. آنجاق هر قاورام تئریم دئگیلدیر. تئریم دئییمی؛ "اوُلام" (کاتئگوری) دئییمیله ده قاریشدیریلمامالیدیر. هر اوُلام بیر تئریمدیر. آنجاق هر تئریم اوُلام دئگیلدیر.

 اوُسدئیی-ده بیر اؤنرمه (قضیه)نین قونوسویلا یوکله م (محمول)یندن هر بیرینه ده تئریم دئییلیر. بیر تاسیم-دا (قیاس-دا) وارغی (نتیجه)نین یوکله می اولان تئریمه "بؤیوک تئریم"؛ وارغی نین قونوسو اولان تئریمه "کیچیک تئریم" ایکی اؤنجولو (مقدمه-سی) ایچینه آلان تئریمه اورتا تئریم دئییلیر. اؤرنه گین : "بوتون کیشی اوغوللاری اوُسلودور. - سلجوق کیشی اوغلودور- سلجوق اوُسلودور" اؤنرمه سینده اوُسلو بؤیوک؛ سلجوق کیچیک، کیشی اوغلو ایسه اورتا تئریم-دیر. تئریمین اؤنمی قونوشما دیلینده بوُلونان سؤزجوکلردن آیریملی اولاراق؛ هرهانسی بیر بیلیمه، اوُزوتا اؤزگو تک آنلامی دیله گتیرمه سیدیر. چوغونلوقلا قونوشما دیلینده قارشیلیغی اولمایان آنلاملار بیلیمسل تئریملرله دیله گتیریلیر. قونوشما دیلینده ده قوُللانیلان کیمی سؤزجوکلر هرهانسی بیر بیلیمده تئریمله شیرلرسه او بیلیمه اؤزگو تک آنلام قازانیرلار. تئریمله شمیش بوُ سؤزجوک باشقا بیر بیلیمده باشقا بیر تک آنلام قازانابیلیر. دوُیوسال بوتون آنلاملاردان آرینمیش (تمیزله نمیش) اولان بیلیم تئریملری هانسی بیلیمه اؤزگویسه لر او بیلیمین سینیرلاری ایچینده بیر آنلام داشیرلار. بوُ باقیمدان تئریمی سؤزجوک-دن اؤزنله آییرماق؛ آینی سؤزجوکله دیله گلن تئریملری قونوشما دیلی ایله، اؤته کی بیلیملرین وئردیکلری آنلاملارلا قاریشدیرماماق گرکیر. اؤرنه گین: "دگر" سؤزجوگونون ائکونومی تئریمی اولاراق؛ تؤره بیلیم  تئریمی اولاراق، اؤزوت بیلیم تئریمی اولاراق، ماتئماتیک تئریمی اولاراق آنلاملاری باشقا، بیر-بیریندن اولدوقجا آیریملیدیر. بوُنلاری بیر- بیرینه قاریشدیرماق؛ بیرینی اوبیری نین آلانیندا قوُللانماق آنلامسیزلیقلارا یول آچار.

 

قاورام:

تورکجه میزده "یاقالاماق"؛ "ایچرمک"آنلاملارینی دیله گتیرن "قاوراماق" کؤکوندن تؤره تیلره ک، "قاورامیش اولان"ی آنلاتماقدادیر. باتی دیللرینده بوُلونان "concept" دئییمی هیند-آوروپا دیل اؤبه گی نین  "آلماق" آنلامینداکی "kap" کؤکوندن؛ "notion" دئییمی ده هیند-آوروپا دیل اؤبه گی نین "تانیماق" آنلامینا گلن "gen" کؤکوندن تؤره میشدیر. بوُ دئییملر ایلکین لاتینجه ده "conceptus" ایله "notio" سؤزجوکلرییله اولوشموش؛ لاتینجه آراجی لیغیلا باتی دیللرینه گئچمیشدیر. اسکی یوُنانجادا "قاورام" دئییمی "logos"؛ "horos"، "noema"، "ennoia" سؤزجوکلرییله دیله گتیریلیردی. آیریجا باتی دیللرینده بوُلونان "concept" ایله "notion" سؤزجوکلری دیلیمیزده تک سؤزجوکله - قاورام سؤزجوگویله- دیله گتیریلمکده، آنلامداش اولاراق دا قوُللانیلماقدادیر. "Notion" سؤزجوگو آیریجا "ایلک بیلگی" آنلامینی دا داشیر. بوُنونلا بیرلیکده (عوثمانلیجا: مفهوم. فرانسیزجا:concept) آنلامینا گلن قاورام؛ دوُیولارلا گلن نسنل ایزله نیملری دوشونجه نین سویوتلاما ایشله میندن گئچیره رک قاورادیغی بیر "گنل نسنه"، (عو: معلومه. فرا: notion) آنلامینداکی قاورام ایسه، "بیلگی" قونوسو آنلاملارینی آنلاتماقدادیر. نیته کیم آلمان دۆشونورو کانت؛ آوروپا دیللرینده بوُلونان سکولاستیکلرین ترسینه، بوُ ایکی آنلامی بیر- بیریندن آییرمیشدیر. "concept" تئریمینی "گنل قاورام" (عو: کلی لر. فرا:les universeaux)لارا اؤزگو قیلمیشدیر. عوثمانلی فلسفه سینده ده "concept" قاورامی "اوُسون یاراتدیغی" (عقلین ابداع و اختراع ائتدیگی شئی)؛ "notion" قاورامی ایسه "اوُسون ائدیندیگی" (عقلین اکتساب ائتدیگی شئی) اولاراق تانیملانمیشدیر.

قاوراملار سؤزجوکلرله دیله گلیرلرسه ده "سؤزجوک دئگیللر؛ قاورام سؤزجوگون آنلامی-دیر. قاورام اؤزه ت اولاراق "بیر نسنه نین یا دا وارلیغین آنلیغدا سوُنومودور. آنلیغین بیر نسنه ایله ایلگیلی اولاراق یییه اولدوغو تمل دۆشون (ایده)دور... قاوراملار دوُیو هؤرگنلری (اورگانلاری) آراجی لیغیلا ساغلادیغیمیز وئریلرین آنلیغیمیزین بلیرله ییجی لیگینده ایشله نمه سییله ساغلانیر" ("فلسفه سؤزلوگو" آفشارتیموُچین). تورک دۆشونورو اورخان خنجرلی-نین یازدیغینا گؤره: قاورام نسنل گرچکلرین کیشی اوغلو بئینینده یانسیما بیچیمیدیر. بوُندان اؤتورو ده هر قاورام؛ دوغرودان یا دا دولایلی اولاراق نسنل گرچک لیگی ایچریر. بوُ اؤرنه گین "آغاج" گیبی "نسنه قاوراملاری" اوچون بؤیله اولدوغو گیبی، اؤرنه گین "اؤزگورلوک" گیبی "دوشونجه قاوراملاری" اوچون ده گئچرلیدیر. بوُنونلا بیرلیکده؛ دوُیوسال بیر یانسیمادان بیر قاورام اولوشدورا بیلمک اوچون کیشی اوغلونون بئینینده چوق قارماشیق (کومپلئکس) بیر سوره چ ایزله نیر. بوُ سوره چده سویوتلامالار؛ قارشیلاشدیرمالار، چؤزومله مه لر، بیره شدیرمه لر، گنل لشدیرمه لر ... گیبی بیرچوق آنلیقسال (ذهنی) ایشلملر گرچکله شیر. سویوت قاوراملاردان داها سویوت قاوراملارا، بوُ داها سویوت قاوراملارین یاردیمییلا دا چوق داها سویوت قاوراملارا واریلیر. بؤیله لیکله؛ کیمی (بعضی) قاوراملار آرتیق نسنل گرچک لیکله ایلیشیکسیزمیش گیبی گؤرونورلر. اویسا نه دنلی سویوت اولورسا اولسون؛ نه دنلی دوشونسل بوُلونورسا بوُلونسون هئچ بیر قاورام نسنل گرچک لیکله ایلیشکی سیز اولاماز. نسنل گرچک لیکدن یانسیمیشدیر؛ نسنل گرچک لیگه ده دؤنه جکدیر. باشقا بیر دئییشله؛ نسنل گرچکلیکده دئنه نه جک، دوغرولاناجاق، بیر ایشه یارایاجاقدیر.سونوچ اولاراق قاوراملار نسنل گرچکلیگین بیر اۆرونو اولان کیشی اوغلونون بئینی نین اۆرونلریدیر.آیریجا قاوراملار؛ کیشی دوشونجه سی نین ائتکین، یاراتیجی یاپیسی نین اۆرونودورلر.

هئگل "فلسفه اؤیکونجو اؤگره نجه لری"نی اینجه لرکن آلتینی قویوجاسینا چیزدیگی گیبی: "قاوراملار؛ کیشی اوغلونون دۆشونجه ایله دۆشله م (خیال) گوجو اؤزگورلوگو ایله واراولمازلار، دئر. دوغادا ات ایله قانا یییه لردیر. اؤزده کچیلیک (ماتریالیزم) ده بوُدور ایشته. گیزه مسل (میستیک) بیر دیل ایله سؤیله نیرسه کیشی اوغلوسال قاوراملار؛ دوغانین اؤزوتودور (روحودور). بوُ کیشی اوغلونون قاوراملاریندا دوغا اؤزگون (اوریژینال)، ائیتیشیمسل (دیالئکتیک) بیچیمده یانسیر دئمکدیر". کیشی اوغلو آنلیقسال ائتکین لیکلرییله؛ دوغانین بوُ "اؤزگون، ائیتیشمسل یانسیماسی"ندان قاوراملار، بوُ قاوراملاردان یارغیلار، بوُ یارغیلاردان اوُسلاملامالار، بوُ اوُسلاملامالاردان وارساییملار، بوُ وارساییملاردان قوُراملار اولوشدورمایا چالیشیر. اونلاری دوغادا دئنه ر؛ دوغرولار، ایشینه قوشار ("فلسفه سؤزلوگو" اورخان خنجرلی اوغلو. آیریجا آیرینتیلی بیلگی ایچین باق "فلسفه آنسیکلوپئدیسی" اورخان خنجرلی اوغلو؛ ج 6 ی296-297 + ج 3 ی247-250).  

 

سؤزجوک:

 سؤزجوک دئییمی فلسفه ده: قاورامین اؤزده کسل واراولوشو اولاراق تانیملانیر. سؤزجوکلر اولماقسیزین نسنه لرین قاوراملاری؛ بوُ قاوراملار آراسیندا بوُلونان باغلانتیلار اولوشمازدی. کیشی اوغلونون دوشونجه سی ده واراولما اولاناغی بوُلمازدی. کیشی اوغلو آنجاق سؤزجوکلر آراجی لیغییلا نسنل آجونون یانسیلارینی بیلینجینده توپلایا بیلیر. سؤزجوکلر نسنل گرچک لیگه؛ دوشونجه آراجی لیغییلا باغلیدیرلار. بوُندان دولایی سؤزجوکلرین سوموت اؤزده کسل نسنه لرله دولایسیز باغلانتیسی چوغونلوقلا قوُرولاماز. تک بیر سؤزجوک؛ بیر چوق نسنه نی بلیرته بیله جگی گیبی، تک بیر نسنه ده بیر چوق سؤزجوکله بلیرتیله بیلیر. اؤزت اولاراق تورک دۆشونورو دوغان آقسان اوچون: "سؤزجوکلر دیلده قاوراملارین یئرینه گئچن؛ اونلاردان آیریلامایاجاق اولان  سس بیرله شیملریدیر. سؤزجوکلر بیر سس ایله آنلام بیریمی (واحیدی) اولاراق آنلیقدا یئرلشدیکدن سونرا چئشیتلی باقیملاردان گلیشمه یه؛ یئنی-یئنی آنلاملاری دا ایچرمه یه باشلارلار" (آنیلان قایناق ج 6، ی154).

 

اوُلام:

اوُلام دئییمی باتی اوغوز تورکجه سینده "تاقیم"؛ "بؤلوک"، کوَمه"، "سونسوز" آنلاملارینی داشیماقدادیر. "بؤیوتمک" آنلامیندا "اوُلالتماق" ایله "اکله مک" آنلامیندا "اوُلاماق" بیچیملری ده قوُللانیلمیشدیر (باق! "تاراما سؤزلوگو"، ج 6، ی 398-9).

عیصمت ذکی ایوب اوغلو-نون دا یازدیغینا گؤره: "اسکی تورکجه «اوُلاماق» (اکله مک؛ قاتماق، اوُلاشدیرماق)دان "اوُل-آ-م/ اوُلام (باق! اوُلاماق). اوُلاشدیران؛ ایکی بنزر نسنه یی بیر- بیرینه باغلایان آنلاملارینی داشیماقدادیر. بنزر نسنه لرین اولوشدوردوغو بوتون (عربچه: زۆمره. عوثمانلیجا: مقوله). اوُلام – اوُلام (دیزی – دیزی؛ آرقا – آرقایا) "... اوُلام - اوُلام عجله ایله چکیلیب - گئتدیلر" حمزه. باشقا بیر اسکی هؤروتده "عسکرلر اوُلام – اوُلام یورودو" دئییلیر. (آیرینتیلی بیلگی ایچین باق! "تورک دیلی نین ائتیمولوژی سؤزلوگو" ی 685).

اوُلام دئییمی نین باتی دیللرینده قارشیلیغی اولان "kategori"؛ هیند-آوروپا دیل اؤبه گی نین "توپلاماق ایله بیر آرایا گتیرمک" دوشونجه سینی دیله گتیرن "ger" کؤکوندن تؤره میشدیر. بوُ کؤکدن ایلکین سانسکیریتجه ده "کیشی اوغوللاری کوَمه سی" آنلامینا گلن "grânah" سؤزجوگو اولوشموش؛ سونرا یوُنانجادا "بوُدون آلانی" آنلامیندا "agora" ایله "بلیرتمک" آنلامیندا "katêgoreȏ" سؤزجوکلری تؤره میشدیر. اسکی چاغ دوشونورلری نین قوُللاندیقلاری (عو: محمول. فرا: attribut) آنلامینداکی "kategoria" (بیر نسنه یه یوکله تیلن نیته لیک) دئییمی، "یوَکله مک" یا دا "مال ائتمک" (عو: تحمیل. فرا: attribuer) آنلامینداکی یوُنانجا "kategorein" دئییمیندن اولوشموشدور. عرب-ایسلام دوشونورلری ایلکین بوُ دئییمی یوُنانیلاردان اولدوغو گیبی آلاراق "katigorya" بیچیمینده قوُللانمیشلار، داها سونرا آینی آنلامدا "مقوله" (سؤز آنلامینا گلن عربجه قول-دان: سؤیله نن سؤز؛ چوغولو: مقولات) دئییمی ایله دیله گتیرمیشلردیر. "kategori" یا دا اوُلام دئییمی نسنل گرچک لیگین نیته لیک ایله ایلیشکی لری نین ان گنلینی (توم تاقیمینی) آنلاتیر. قاوراملاری آنلامسال اولاراق "بؤیوتور"؛ اونلارا داها گنیش بیر آنلام "اکلر"، اونلاری آنلامسال اولاراق "سونسوز"جا گئچرلی قیلار. اؤرنه گین دئویم (حرکت) اوُلامی؛ چئشیتلی بیلیملرده کی "دئویم" قاوراملاریندان آیریملی اولاراق، سایی سیز، سونسوز دئویم بیچیملری نین تومونو دیله گتیریر. لاتینلر یوُنانجا "kategoria" دئییمینی؛ "یوکله مک" آنلامینا گلن لاتینجه "praedicare" کؤکوندن تؤره تدیکلری "یوکله م" آنلامیندا لاتینجه "praedicamentum" دئییملرییله کندی دیللرینه آقتارمیشلاردیر. اوُلام دئییمی اؤیکونچسل سوره چده؛ ان گنل، تمل قاورام نیته لیگینی قوروماقلا بیرلیکده، چئشیتلی آنلاملاردا قوُللانیلمیشدیر (اورخان خنجرلی اوغلو؛ "فلسفه سؤزلوگو" ی424-427. آیرینتلی بیلگی ایچین باق! "فلسفه آنسیکلوپئدیسی" ج 7، ی7-13).

آریستو اوچون: "اوُلاملار؛ وارلیغین ان گنل گؤرونوشلریدیر". آریستو فلسفه اؤیکونجونده "اون اوُلاملار" قوروجوسو ساییلیر. "تؤز" (عو: جوهرsubstance ) باشدا اولماق اؤزه ره سؤزقونوسو اوُلاملار سیراییلا شؤیله دیر: "نیجه لیک" (عو: کمquantité ). نیته لیک (عو: کیفqulité ). "یئر" (عو: مکانlieu ). "باغینتی" (عو: مضاف/ اضافتrelation ). "اؤت" (عو: زامانtempes ). "دوُروم" (عو: وضعیتsituation). "یییه لیک" (عو: مولکpossession ). "ائتکی" (عو: فعلaction ). "ائدیلگی" (عو: انفعالpaddion ).

 

 

 

 

دیب یازیلار:

1- اﯙنلو توَرک بوَگوسو (فیلوسوفو)؛ نرمی اوُیغور-ون تانیمی.

2- آنلاما آلمانجادا (Verstehen)نین قارشیلیغی دیر ( عربچه : فهم ).

3- یئتی (faculté) کیشی اوغلوندا بوُلونان؛ بیر ایشی (نسنه یی) یاپابیلمه گوَجودور. اؤزوت بیلیم (پسیکولوژی)ده : بلله ک، "اوُساوورما"، "آلغیلاما"، یا دا "ایمگه له مه" گیبی کیشی اوغلونون دوغوشدان گلن آنلیق گوَجلریندن هر هانگی بیریدیر. عربچه : ملکه (" فلسفه تئریملری " ب. آقسوُ + " توَرکچه سؤزلوک "؛ ت. د. ق. یایینلاری آنکارا 1998 ).

4- "آنلام قوُللانیم دیر" ایلکه سینه گؤره : آنلادیغیمیز دا؛ اؤگرندیگیمیز ده آنلام دگیل قوُللانیم (تصرف)دیر.

5- آیرینتیلی بیلگی ایچین باق! "فلسفه سؤزلوگو" عبدالباقی گوچلو. ارقان اوُزون. سرقان اوُزون. اﯙمیت خوسرئو یولسال. ی1560، "بیلیم و صنعت یایینلاری" ایکینجی باسیم آنکارا 2003.

6- دﯙشونجه (فیکیر/ pensée / denken) کیشی نین بیر قونو اﯙزه رینده کی یارغیسی؛ بیر نسنه نین دﯙشونجه لرله اولوشدورولموش سویوت تاساریمی، بیلینچلی کیشی اوغلونون وارلیغی نین قاوراملارین بیر-بیرینه باغلاماسینی، یئنی بیلگیلره اوُلاشماسینی اولاسی قیلان ایشله ملر، سوَره چلر بوَتونو اولاراق دﯙشونمه (تفکر/penser )نین اﯙرونودور. آیریجا کیمی دﯙشونورلر دوغرو اولاراق "دﯙشونمک" ایله "قاوراماق" آراسیندا بوُلونان اؤنملی آییریملار اﯙزه رینده  ده دوُرموشلاردیر. اؤرنه گین: «قاوراماق نسنه لره یؤنه لیش؛ گرچکجی بیر داورانیشدیر. دﯙشونمک ایسه ایچه گؤمولن؛ دﯙشسل، کؤتومسر (مئلاکولیک/ اﯙزونتولو) بیر دوُروشدور. قاوراماق گؤرمک؛ یاقلاماقدان دا گوَجلو اولاراق، گنیش آنلاملیدیر. گؤرمک ؛ نسنه لرله اوُزاقدان ایلیشکیده بوُلونماقدیر. یاقالاماق؛ دار بیر آنلامی ایچیریر. قاوراماق دئیینجه؛ بیر نسنه یی، چئوره سینده بوُلونان نسنه لرله بیرلیکده آووجون ایچینه آلماق آنلاشیلیر. قاوراماق ایچین داها چالیشقان، ذاها ائتکیلی (آکتیف) اولماق گرکیر. قاوراماق دئیینجه اوُیومایی، دﯙش گؤرمه یی، ایچینه گؤمولمه یی گؤزاؤنونه آلاماییز. دﯙشونمک ائیله مینه گلینجه؛ داها ایلک باشدا بوُ سؤزجوگون اؤزونده، آنلامیندا بیر ائدیلگنلیک (پاسیولیک) گؤرونور. دﯙشونجه سؤزجوگونون بیر ده؛ « ایچه قاپانیقلیق (حزن) ایله آجی، اﯙزونتو» آنلاملارینا گلمه سی ده دﯙشوندوروجودور. دوُرغون؛ قایغیلی بیریسینی گؤردوگوموزده «چوق دﯙشونجه لی سن» دئریز. «چوق قاوراییشلی سن» دئمه ییز. سونوچدا دﯙشونمک اولایی بیر آز مئتافیریکسل؛ قارانلیق، ایچه قاپانیقلیق دیر ("کولتور و دیل" محمد قاپلان؛ ی).

- بیلینچ ایله ایسته نجین دئنه تیمیندن بوتونویله باغیمسیز بیر بیچیمده اولوشان اؤزوتسل (روحسال) ایمگه لملر (خیاللار).

7- سئزگی آلمانجا (Anschauung)نین قارشیلیغی دیر. ( عربچه : شهود؛ مکاشفه/ عوثمانلیجا : حدس؛ تحددوَس ). آیریجا "گؤرو" (حدس/Intuition) "سئزگی" دئییمی ایله آنلامداش اولاراق قوُللانیلماقدادیر. گرچکده بوُ؛ آلمان اﯙلکوجولوگونون (ایدئآلیزمی نین) "آنلیقسال گؤرمه" قاورامینی دیله گتیرن Anschauung دئییمینی قارشیلاماق ایچین زورلاما بیر آنلامداشلیقدیر. دوُیوسال گؤرمه آلغیسی ایله هئچ بیر ایلگیسی بوُلونمایان بوُ قاورام؛ "سئزگی" دئییمیندن ده آیریلاراق، "سئزی" دئییمیله دیله گتیریله بیلیر. بوُ دا بیر باقما ایله گؤرمه دیر، آنجاق گؤزله دئگیل ("فلسفه آنسیکلوپئدیسی" اورهان خنجرلی اوغلو؛ ج2، ی250. آیرینتیلی بیلگی ایچین باق! ج 6، ی 73- 77).

 8- آیریجا بوَتون آچیقلامالارین تملی نین بئتیمله مه (تصویر/ توصیف:  description\ Beschreibung) اولدوغونو بیزه اؤگرتمیشدیر ویتگئنشتاین. بئتیمله مه ایسه؛ بیر نسنه یی گؤزاؤنونده جانلاناجاق بیچیمده (کندینه اؤزگو یؤنلرینی بلیرته رک)، سؤز یا دا یازییلا  توَکل (تام)، آچیق آنلاتماق ( تصویر ائتدیرمک ) ائدیمیدیر.

9- "دﯙشونجه نه دیر؟" Qu’appelle –t – on penser ? was heist Denken ?). هایدئگرین بوُ اولدوقجا اؤنملی یاپیتینی : " دﯙشونمه کیمدیر؟ " اولاراق توَرکچه میزه چئویرمک داها دوغرو اولاجاقدیر. بوُ چئویری هایدئگرین دﯙشونجه بیچیمینه ده داها اوُیغوندور.

10- هایدئگر؛ دئکارت-دان گوَنوموزه دگین سوَروب - گلن "مودئرن فلسفه"یی بیله، "گله نکسل فلسفه" آدلاندیریر.

11- "هایدئگر کیتابی" ی 70-71؛ قاآن اؤتکن، "آگورا کیتابلیغی" بیرینجی باسیم 2004 ایستانبول.

12- بلله ک : گئچمیشده یاشانانلاری گرچک سوموت وارلیقلاری اولمادیغی دوُرومدا (حالدا) تاساریملاری؛ ایمگه لری، گؤرونتولری یولویلا شیمدییه چاغیراراق دﯙشونمه یی ساغلایان آنلیقسال (ذهنی) ایشلو دئنه ییملری، دوُیوملاری، ایزله نیم (انتباع؛ امپئرسیون)لری، آلغیلاری، قاوراییشلاری یئنیدن ایشله ک بیر بیچیمده ساقلایاراق توُتما یئتسی. گئچمیشی شیمدییه داشیما گوَجو اولان بلله ک آیریجا گئچمیشده یاشانمیش بیلینچ دوُروملارینی شیمدیده کی بیلینچ دوُروملارینا داشیمایی ساغلایان آیریمیندالیق (فرقینده لیک)دیر (آیرینتیلی بیلگی ایچین باق! "فلسفه سؤزلوگو" ی191-196).

13- فلسفه جی یاسپئرس ده : « فلسفه سوَرکلی یولدا اولماقدیر» دئر.

14- "هایدئگر کیتابی" ی 85-89.

M. Heidegger : Acheminemet vers la parole ; p .1515-

16- "دگیشن دونیا؛ دگیشن دیل" ی90؛ مجید گؤک برک، "یاپی کرئدی یایینلاری" دؤردونجو باسقی 2004 ایستانبول.

توَرکچه میزده مودئرن فلسفه ده دیل آنلاییشی قونوسو ایلک کئز اولاراق؛ قوجامان توَرک بوَگوسو مجید گؤک برک-جه ایشیق یوَزو گؤرموشدور (باق! آدی آنیلان تگزینجه).  

17- "آنیلان قایناق ی 90-91.

18- نیچه-یه گؤره : «دیل اؤز ایچینده بوتون(له شمیش) سؤیله نسل (میتولوژیک) بیر دﯙزن ایله دیزگه (سیستم)دیر. کیشی اوغلو ایسه؛ یالنیزجا دیل بیچیمینده دوَشونه بیلیر».

19- "فلسفه سؤزلوگو" ی1560.

20- ویتگئنشتاین-ین مئتافورلو بوُ سؤزونو بؤیله جه آچیقلاماق اولور : « دیلسل باقیمدان قارغاشا  (کاووس) ایچینده کی کیشی اوغلو؛ چیبینه بنزه تیلمیش، شیشه (بطری) دیلین ایچینده کی توُزاقلارا، شیشه نین ایچینده سیقیشیب - قالمیش چیبینین چیرپینتیلاری ایسه، دیلین توُزاغینا دﯙشموش کیشی اوغلونون ( داها دوغروسو فلسه جی-نین) بئینی نین قاریشمیش لیغینا گؤنده رمه ( رئفئرانس/عطف/ارسال )ده بوُلونماقدادیر.

21- ویتگئنشتاین-ین فلسفه سی؛ ایکی اؤنملی دیلسل قاورام اﯙزه رینه قوُرولموشدور : 1- "دیلسل دؤنه مه چ". 2- "دیلسل اویون". "سونراکی دؤنم " دﯙشونجه لری اؤزللیکله؛ " فلسفه سل سوروشدورمالار" باشلیقلی یاپیتیندا اورتایا چیقیر.

22- بیلگین دیل بیلیمجی ویلهئم فون هومبولد داها 1836 لاردا یازیردی : "بیر « ایچ وارلیق » (inneres Dasein ) اولان آنادیلی؛ بیر «ائتکین تین»  ( Geisteskraft ) داشیر کندی اؤز ایچینده. بوُ یوق ائدیلمز اوُلوسال تینی بیره یلر پایلاشیر. بوُندان بؤیوک کیشیلر دوغار. دیل وارلیغی ائیله م؛ ائگیلیم، دﯙشونجه گیبی اوُلوسون ایراسی (سجیه سی) ایله اؤزیاپی (کارکتئر)سینا باغلی اولوب - اونو نیته لر. ایچ منلیگی بلیرتن دیلین ان اینجه هؤرگو ایپلیکلری ایله کؤک ساچاقلاری؛ اوُلوسال تین گوَجونه باغلیدیر. بؤیله جه دیل بیر ایچ یاشانتی؛ دﯙشونجه ایله ائورن گؤروشو بیچیمینه دؤنوشور". باشقا بیر دیل بیلیمجی دﯙشونورون ده آنادیلی اﯙزه رینده سؤیله دیگی سؤزلری قونوموزا ایلیشکین اولدوغو ایچین قیساجاسینا آقتاریرام : " آنادیلی بیر دﯙشونجه؛ آیریجا آنلاتیش ایله آنلاییش بیچیمیدیر ... دیلی یاپان کیشی اوغلو دئگیل؛ کیشی اوغلونا کندی اوُلوسال اؤزللیگی وئرن آنادیلیدیر. بیر اوُلوسو قاندان داها چوق آنادیلی بلیرتیر. ائورن بیره یین اؤزوتونده (فردین روُحوندا) بیر سؤزلوک گیبیدیر، اونو آنادیلی ایله اوقور کیشی اوغلو" ( ی. دیل آچار).

23- فلسفه جی نین اۆنلو بوُ اؤزدئییشینی احمد آیدوغان شؤیله چئویرمیشدیر دیلیمزه: «وارلیق دۆشونمه (تفکر)ده دیل گلیر. دیل وارلیغین ائویدیر. کیشی اوغلو اونون ائوینده بارینیر. سؤزجوکلرله قونوشان؛ سؤزجوکلرله یاراتانلار بوُ باریناغین قورویوجولاردیر. اونلارین قورویوجولوقلاری؛ بوُ آچیلمایی دیله داشییب، قونوشمالارییلا قورودوقلاری اؤلچوده، وارلیقین آچیلماسینی (der Offenbarkeit des Sein) تاماملارلار» ("هوُمانیزمین اؤزو" ی 37؛ تورکجه یه چئویرن احمد آیدوغان، ایز یایینجیلیق، ایستانبول 2002).

هایدئگر فلسفه سی نین آیرینتیلارینا گیرمه دن؛ "دازاین" (کیشی اوغلو)ین « یئریوَزونده اولماقدالیغینا» یؤنه لیک وئردیگی چؤزومله مه لر اولاراق، قیسا بیر اؤرنک وئرمک گرکیرسه : "دیل وارلیق-ین ائوی دیر"، اؤزدئییشی آنجاق یئترلیدیر. دیل ایله وارلیق آراسیندا هایدئگر-جه قوُرولان بوُ ایچ - ایچه لیک ایلیشکیسی، فلسفه نین بوُندان بؤیله قوُرغوسال (سپئکوَلاتیف) مئتافیزیک یاپاراق، «وارلیق سوروشدورماسی یاپمایاجاغینی یوَکسک سسله دیله گتیرمه یی آماچلار. بوُنون یئرینه هایدئگر-ین دیلسل بئتیمله مه یؤنته می ایله قاورانماسینا یؤنه لیک؛ کسینتی سیز بیر دیل سوروشدورمالاری سوَره جینی باشلاتماقدادیر. نیته کیم گادامئر ده : منگیسل (ابدی) سالتیق (موطلق)  وارلیق تاساریمینی دیل ایچه ریسینده آلت - اﯙست ائتمیشدیر. سؤزسوز بوُ سونوچ ویتگئنشتاین-ین : « دیلیمین اوُچلاری (سرحدلری/سینیرلاری )؛ ائوره نیمین اوُچلاریدیر» اؤزدئییشینده ایچریمله نن بیر سونوچدور.

24- باشقا بیر چئویرییه گؤره : « آنلاشیلابیله جک بیریجیک (یگانه) وارلیق؛ دیلدیر».

25- گوَنوموزده "پوست مودئرن" آدلی دﯙشونجه آقیمینین - هارداسا - بوَتون دﯙشونورلری سوَرکلی «دیلین یاشامسال لیغی» ایله «یاشامین دیلسل لیگی»نین آلینی قویوجاسینا چیزمکده دیرلر.

26- سؤزجوکلرین؛ قاورام (کونسئپت/ نوسیون)لارین گؤسترگه سی اولدوغونو - نسنه لرین دئگیل ده - ایلکه (پرنسیپ)سینی سوَرکلی گؤز اؤنونه آلماق گرکیر.

27- شمس الدن سامی-نین "قاموس-و تورکی" آدلی سؤزلوگونده 30.000 سؤزجوکدن یوَزده اوتوزدوققوزو (39) توَرکجه؛ یوَزده قیرق ایکیسی (42) عربجه، یوَزده اون دؤردو (14) فارسجادیر. بوُندان باشقا عوثمانلیجانین سون دؤنم یاپیتلاریندان بیری اولان احمد وفیق پاشا-نین "لهجه-ای عوثمانی" آدلی سؤزلوگونده؛ 856 یاپراق عربجه - فارسجا کؤکنلی اولمایان سؤزجوکلره، 599 یاپراق عربجه - فارسجا سؤزجوکلره آیریلمیشدی. بوُ سؤزلوگون یوَزده اوتوزبئشی (35) توَرکجه؛ یوَزده آلتمیش بئشی (65) یابانجی سؤزجوکلری سیرالار ("دیلیمیز اوستونه قونوشمالار" ی 56-57 ملیح جئودت آندای).